Köprülüdür. Köprü voyvodası “Tûricân, Duracan” demekle meşhûr Tûrâk Ağa, evlâdından Mustafa bin Ömer Ağa bin Tûrâk Ağa’nın oğludur. Kendisine “Tûracân oğlu ve Tûrîcânlı” denmişdir.
Evâil-i hâlinde yeniçeri olup Ciğerdelen muhârebesine gitmişdir. Avdetde İstanbul’a gelip, Hacı Ali Paşa’nın sadâretinde ocağa girdi. Çalık Ahmed Paşa’nın kul kethüdâlığında serbâzâne harekâtından dolayı yeniçeri [594] ağası bunu Çekmece’ye nefy ve kul kethüdâsını da tekâ’üde sevk etdi.
1115 senesi rebîülevvelinde Çalık Ahmed Paşa’nın kumandasında kıyâm eden hey’et-i askeriyyeye iltihâk ederek rü’esâ-yı cemiyyetden oldu. Şeyhülislam es-Seyyid Feyzullah Efendi’nin şehâdeti, Sultân Mustafa’nın hal’i ve Sultân Ahmed-i Sâlisin cülûsuyla hitâma eren vak’ada büyük bir mevki ve nüfûz sâhibi oldu.
Sene-i mezbûre rebîülahirinde Çalık Ahmed Paşa’nın sevkiyle Sivas Beylerbeyi ve 1116 senesi gurre-i muharreminde Van muhâfızı olduğu halde maktûlen vefât etdi. Eşirrâdan bir adam idi. Suhûletle i’dâmı bir muvaffakiyyet olmuşdu.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Köprü voyvodası, "Tûricân, Duracan" diye ünlü Tûrâk Ağa'nın soyundan Mustafa bin Ömer Ağa bin Tûrâk Ağa'nın oğludur. Kendisine "Tûracân oğlu" ve "Tûrîcânlı" denmiştir.
İlk zamanlarında yeniçeri olup Ciğerdelen savaşına gitmiştir. Dönüşte İstanbul'a gelip Hacı Ali Paşa'nın sadrazamlığında ocağa girdi. Çalık Ahmed Paşa'nın kul kethüdalığında başkaldıran davranışlarından ötürü yeniçeri ağası bunu Çekmece'ye sürdü, kul kethüdasını da emekliye gönderdi.
1115 yılı rebîülevvelinde Çalık Ahmed Paşa'nın komutasında ayaklanan askerî topluluğa katılarak birliğin başındakilerden oldu. Şeyhülislâm es-Seyyid Feyzullah Efendi'nin öldürülmesi, Sultan Mustafa'nın tahttan indirilmesi ve Sultan Üçüncü Ahmed'in tahta çıkmasıyla sona eren olayda büyük bir mevki ve nüfuz sahibi oldu.
Aynı yılın rebîülâhirinde Çalık Ahmed Paşa'nın yönlendirmesiyle Sivas Beylerbeyi, 1116 muharreminin başında [1704] Van muhafızı iken öldürülerek can verdi. Kötü huylu kişilerden biriydi. İdamının kolaylıkla gerçekleşmesi bir başarı sayılmıştı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- voyvoda: bir kasaba ya da bölgede vergi ve düzen işlerini yürüten yönetici
- evlâd: soy, çocuklar
- evâil-i hâl: hayatının ilk dönemi
- muhârebe: savaş
- serbâzâne harekât: serkeşçe, başına buyruk davranışlar
- nefy: sürgün
- tekâüd: emeklilik
- hey'et-i askeriyye: askerî topluluk
- rü'esâ-yı cemiyyet: birliğin başkanları
- vak'a: olay
- hitâm: sona erme
- maktûlen vefât: öldürülerek ölme
- eşirrâ: şerli, kötü huylu kişiler
- suhûletle: kolaylıkla
Dorucan Ahmed
Maddedeki Tûrîcânlı Ahmed Paşa, Edirne Vakası'nın kaynaklarda "Dorucan Ahmed" adıyla anılan isyancısıdır. Edirne Vakası'nı anlatan ansiklopedi maddesine göre, yeniçeri, cebeci, topçu, bostancı ve esnaftan oluşan altmış bin kişi dolayındaki kuvvet "Dorucan Ahmed'in öncülüğünde" Edirne'ye doğru yürümüştür. Hüsameddin'in "Tûricân, Duracan" diye yazdığı lakap ile "Dorucan" aynı adın değişik söylenişi olmalıdır; bu eşleştirme maddedeki ad benzerliği ve olay örgüsünün örtüşmesine dayanır, doğrudan bir kaynak cümlesiyle belirtilmemiştir. Bu eşleşme doğruysa, Hüsameddin'in "birliğin başındakilerden oldu" ifadesi ile ansiklopedi maddesindeki öncülük kaydı birbirini destekler.
Kısa ve Sert Bir Ömür
Madde, bir Köprülü yeniçerinin kısa sürede yükselip yine kısa sürede yok oluşunu anlatır. Ciğerdelen savaşına katılmış, Hacı Ali Paşa'nın sadrazamlığında ocağa girmiştir. Yeniçeri ağası tarafından Çekmece'ye sürülmesi, Çalık Ahmed Paşa'nın kul kethüdalığındaki davranışlarına bağlanır. 1115'te Çalık Ahmed Paşa'nın yönettiği isyana katılmış ve olay sonunda nüfuz kazanmıştır. Çalık Ahmed Paşa'nın birkaç ay sonra Kıbrıs'a gönderilip öldürülmesiyle (bkz. 595. madde) âsi önderlerin tasfiye edildiği dönemde, Tûrîcânlı'nın da Van muhafızı iken öldürüldüğü Hüsameddin tarafından kaydedilir. Hüsameddin, onu "eşirradan bir adam" olarak niteler ve idamını "bir başarı" olarak değerlendirir; bu iki cümle yazarın kendi değer yargısıdır. Edirne Vakası'ndan sonra âsilerin bir süre devlet yönetiminde söz sahibi olduğu, sonra bertaraf edildiği ise ansiklopedi maddesinde de belirtilir.
Ciğerdelen savaşının hangi sefer olduğu, voyvodalığının ve soyunun ayrıntıları, Sivas ve Van'daki görevleri ile ölümünün gerçekleştiği yer başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 185. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Kitaplar