Çorumludur. Abdullah bin Mehmed mahdûmudur. Merzifon’da Sultânîye müderrisi Recebzâde Mehmed, Köprü’de Kara Müderriszâde Ahmed, Amasya’da Müftü Hızır Efendiler’den ikmâl-i tahsîl edib, her birinden me’zûn ve Merzifon’da ders-i âm oldu.
Üstâzının vefâtından sonra orada Sultânîye müderrisi ve müftü oldu. Zaman-ı fetvâsında tehaddüs eden bir vak’adan müte’essir olarak tedrîs ü iftâyı terk edib Amasya’ya geldi. Burada tedrîs-i ulûma başlayıp fazilet-i ilmîyesi ile iştihâr etdi.
1099’da Ayâs Ağa müderrisi, 1104 zilka’desinde Amasya müftüsü ve Sultânîye müderrisi oldu. 1106 muharreminde iftâdan hacr edilip 1112 zilhiccesinde ikinci defa sultâniyye müderrisi ve müte’âkiben Amasya Müftüsü oldu. 1113 şa’bânında Amasya mütesellimi Köse Mehmed Ağa’nın mezâliminden tahaddüs eden bir vak’a üzerine azledilip rüfekâsı ile beraber İstanbul’a i’zâm edildi.
Bir buçuk yıl kadar İstanbul’da kalıb Şeyhülislâm [593] Lâdikli Mehmed Efendi’nin sâye-i lütfûnda kurtulup avdet ederken Samsun nevâhîsinden Kavak Kasabasına geldiği gece handa refîki ve hâdimi olan bir Ermeni tarafından bir sûret-i fecî’ada 1115 senesi zilhiccesinde şehîd edildi.
Fâzıl, fakîh, usûl ü kelâmda mâhir, vecîh, sebk-i rûh, hafîf meşreb, nazik-i tabi’ât bir zât olduğunu tilmizi Abdurrahman Eşref Efendi “Tezkîretü’l-Hikem” adlı eseri zeylinde yazıyor. Mahdûmları Abdullah, Mehmed Efendilere “Çorumlu müftüzâde” dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Çorumludur. Abdullah bin Mehmed'in oğludur. Merzifon'da Sultâniye Medresesi müderrisi Recebzâde Mehmed'den, Köprü'de Kara Müderriszâde Ahmed'den, Amasya'da Müftü Hızır Efendi'den öğrenimini tamamlayıp her birinden icâzet aldı ve Merzifon'da genel ders hocası oldu.
Hocasının ölümünden sonra orada Sultâniye müderrisi ve müftü oldu. Fetva verdiği dönemde ortaya çıkan bir olaydan etkilenerek ders vermeyi ve fetva yazmayı bıraktı ve Amasya'ya geldi. Burada ilim öğretmeye başlayıp ilmî üstünlüğüyle ün kazandı.
1099'da [1687-88] Ayâs Ağa Medresesi müderrisi, 1104 zilkadesinde [1693] Amasya müftüsü ve Sultâniye müderrisi oldu. 1106 muharreminde [1694] fetva vermekten alıkonuldu. 1112 zilhiccesinde [1701] ikinci kez Sultâniye müderrisi, ardından Amasya müftüsü oldu. 1113 şabanında [1701] Amasya mütesellimi Köse Mehmed Ağa'nın zulümlerinden doğan bir olay üzerine görevden alınıp arkadaşlarıyla birlikte İstanbul'a gönderildi.
Bir buçuk yıl kadar İstanbul'da kalıp Şeyhülislâm Lâdikli Mehmed Efendi'nin lütfu sayesinde kurtuldu. Dönerken Samsun çevresinden Kavak Kasabası'na geldiği gece, handa yol arkadaşı ve hizmetçisi olan bir Ermeni tarafından korkunç bir biçimde 1115 zilhiccesinde [1704] öldürüldü.
Öğrencisi Abdurrahman Eşref Efendi, "Tezkiretü'l-Hikem" adlı eserin zeylinde onun fazıl, fakih, usûl ve kelâmda usta, saygın, ruhu geniş, tavrı hafif, ince tabiatlı biri olduğunu yazıyor. Oğulları Abdullah ve Mehmed Efendilere "Çorumlu müftüzâde" denmiştir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ikmâl-i tahsîl, me'zûn: öğrenimi tamamlama; ders verme izni olan
- ders-i âm: genel ders hocası
- Sultânîye müderrisi: Merzifon'daki Sultâniye (Sultan adına kurulmuş) medresenin hocası
- tedrîs ü iftâ: ders verme ve fetva verme
- tehaddüs: ortaya çıkma, meydana gelme
- hacr: bir görevden ya da yetkiden alıkoyma
- mütesellim: vali adına kent yöneten vekil
- mezâlim: zulümler
- rüfekâ: arkadaşlar, yol arkadaşları
- i'zâm: gönderme
- refîk, hâdim: yol arkadaşı, hizmetçi
- sûret-i fecî'a: acıklı, korkunç biçim
- şehîd: burada haksız yere öldürülen
- vecîh: saygın, itibarlı
- sebk-i rûh: kolay anlayışlılık, ruhun geniş ve cömert oluşu
- hafîf meşreb, nazik-i tabi'at: hoşsohbet, hafif mizaçlı; ince yapılı
- tilmîz, zeyl: öğrenci; bir kitaba sonradan eklenen ek
Çorum, Merzifon ve Amasya Arasında Bir Müderris
Madde, 17. yüzyıl sonunda ilmiye mensuplarının nasıl dolaştığını gösterir. Çorum doğumlu Ahmed Efendi, öğrenimini Merzifon'da, Köprü'de ve Amasya'da, üç ayrı hocanın yanında tamamlamıştır. Önce Merzifon'da Sultâniye müderrisi ve müftü olmuş, fetva döneminde başına gelen bir olaydan sonra bu görevleri bırakıp Amasya'ya yerleşmiştir. Amasya'da Ayâs Ağa Medresesi'nde ders vermiş, 1104'te Amasya müftüsü olmuştur. Müftülük görevinin kesintili olduğu görülür: 1106'da fetva vermesi yasaklanmış, 1112'de yeniden göreve getirilmiştir. Hüsameddin bu olayların ne olduğunu açıklamaz; "fetva zamanında ortaya çıkan bir vak'a" demekle yetinir.
Mütesellim Köse Mehmed Ağa ve Görevden Alınma
1113 şabanında Amasya mütesellimi Köse Mehmed Ağa'nın zulümlerinden doğan bir olay yüzünden müftünün ve arkadaşlarının İstanbul'a gönderilmesi, yerel yönetim ile ilmiye arasındaki gerginliği gösterir. Aynı dönemin Amasya mütesellimlerinden Ma'denzâde Ahmed Ağa (592. madde) ve Kadızâde Ahmed Paşa (593. madde) de Hüsameddin'de anılır. Hüsameddin olayın ayrıntısını vermez.
Ahmed Efendi İstanbul'da bir buçuk yıl kalır ve Şeyhülislâm Lâdikli Mehmed Efendi'nin yardımıyla kurtulur. Hüsameddin'in "Lâdikli Mehmed Efendi" dediği kişi, Amasya sancağına bağlı Lâdik kazasında doğan İmâm-ı Sultânî Mehmed Efendi'dir. Bu kişi 1695'te kısa bir süre şeyhülislâm olmuş, sonra Edirne Vakası'na kadar Kanlıca'daki yalısında oturmuş, vaka sırasında yeniçeriler tarafından ikinci kez şeyhülislâmlığa getirilmiştir (11 Rebîülevvel 1115 / 25 Temmuz 1703). Ahmed Efendi'nin İstanbul'daki kurtuluşunun hangi tarihte yaşandığı belli olmadığından, bu sıranın Mehmed Efendi'nin şeyhülislâmlık yıllarıyla nasıl örtüştüğü doğrulanamadı.
Ölümü
Ahmed Efendi'nin 1115 zilhiccesindeki ölümü, Samsun çevresindeki Kavak Kasabası'nda bir handa, yol arkadaşı ve hizmetçisi olan bir Ermeni tarafından gerçekleşmiştir. Hüsameddin bu cinayetin gerekçesini yazmaz. Madde, öğrencisi Abdurrahman Eşref Efendi'nin "Tezkiretü'l-Hikem" zeylindeki kişilik tasvirine dayanır. Bu eserin ve yazarının kendisine başka kaynaklarda rastlanmadı; Ahmed Efendi'ye dair başka bilgi de bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 185. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar