AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · İKİNCİ FASIL

Bâlî Alî Ağa-Müezzinzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 396 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Köprülüdür. Orta Câmi-i şerîfin müezzinlerinden Mehmed Çelebi adlı bir sâlihin oğludur. Birâderi Ahmed Paşa ile beraber 1008’de Karayazıcı Abdülhalîm Bey’in dâhil-i cem’iyeti olarak selâtîn ve vüzerânın istibdâdına karşı kıyâm etdi.

1012’de eşkiyânın tecâvüzâtından nefret ederek devlet tarafdârı olup tenkîl-i eşkiyâya çalışdı. 1017’de Kuyucu Murâd Paşa’nın mazhar-ı iltifâtı olup sipâhî kethüdâlığı ile dilşâd oldu. [442]

Durak Ağa’dan sonra bir müddet Köprü voyvadası olup 1032’de Abaza Mehmed Paşa’nın Amasya’yı istilâsında muhâlefet ederek hayli yararlık gösterdi. Ba’dehû vefât etdi. Sipâhî meşâhîrinden bir merd şecî idi. Mahdûmu el-Hâc Mehmed Ağa 1058’de vefât etdi. Bunun mahdûmu vüzerâdan Karakaş Alî Paşa’dır.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Köprülüdür. Orta Camii müezzinlerinden Mehmed Çelebi adlı dindar bir kişinin oğludur. Kardeşi Ahmed Paşa ile birlikte 1008'de [1599-1600] Karayazıcı Abdülhalîm Bey'in topluluğuna katılarak padişahların ve vezirlerin zorbalığına karşı ayaklandı.

1012'de [1603-04] eşkıyanın saldırılarından tiksinip devlet tarafına geçerek eşkıyayı cezalandırmaya çalıştı. 1017'de [1608-09] Kuyucu Murâd Paşa'nın iltifatına kavuşup sipahi kethüdalığıyla sevindi.

Durak Ağa'dan sonra bir süre Köprü voyvodası oldu; 1032'de [1622-23] Abaza Mehmed Paşa'nın Amasya'yı ele geçirmesine karşı koyup epey yararlık gösterdi. Sonra öldü. Sipahilerin ünlülerinden yiğit ve cesur bir adamdı. Oğlu el-Hâc Mehmed Ağa 1058'de [1648] öldü. Bunun oğlu vezirlerden Karakaş Ali Paşa'dır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • sâlih: dindar, iyi kişi
  • dâhil-i cem'iyet: bir topluluğun içinde yer alan
  • selâtîn ve vüzerâ: padişahlar ve vezirler
  • istibdâd: zorbalık, keyfî yönetim
  • eşkıyâ: haydutlar, asi çeteler
  • tenkîl: cezalandırma, yıldırma
  • mazhar-ı iltifât: ilgi ve övgüye kavuşmuş
  • sipâhî kethüdâlığı: sipahi bölüğünün kâhyalığı
  • voyvoda: kasaba ya da bölge yöneticisi, vergi toplayıcı
  • muhâlefet: karşı koyma
  • merd-i şecî': yiğit ve cesur adam

Karayazıcı ve Amasya

Karayazıcı Abdülhalîm, Anadolu'da Celâlî isyanlarının ilk büyük önderidir. Altı bölük süvarisi olarak Malatya yöresinde isyan bayrağını açtı; 1599'da Urfa Kalesi'ni ele geçirip "Halim Şah" unvanıyla ferman çıkardı. Etrafına toplanan Celâlî reisleri arasında Amasyalı Deli Zülfikar ile Köprülü Şaban da sayılır. Karayazıcı, Urfa'da sıkışınca teslim olurken kendisine Amasya ya da Antep sancağının verilmesi şartını ileri sürmüştü. Sonra yeniden devlete karşı çıktı, Ağustos 1601'de Elbistan yöresinde yenildi; ölüm haberi 1602'de İstanbul'a ulaştı. Kaynak, Karayazıcı'nın saltanat iddiasını ciddi bulmaz; asıl amacının sancak beyliği ya da beylerbeyilik elde etmek olduğunu söyler.

Alî Ağa ile kardeşi Ahmed Paşa'nın isyana nasıl katıldığı ya da hangi görevde bulunduğu başka kaynakta bulunamadı. 1012'de [1603-04] devlet tarafına dönmeleri, Karayazıcı'nın ölümünden birkaç yıl sonraya rastlar; kardeşi Deli Hasan'ın isyanı kendisine beylerbeyilik verilerek yatıştırılmıştı.

Kuyucu Murâd Paşa ve Abaza Mehmed Paşa

Kuyucu Murâd Paşa, Anadolu'daki Celâlîleri bastırmakla görevlendirilmişti. Ağustos 1608'de Kalenderoğlu'nu yenerken, Amasya çevresinde faaliyet gösteren Tavil Halil ile kardeşi Meymun'un İran'a kaçan Kalenderoğlu'yla birleşmek istediklerini öğrenip altı gün altı gece onları kovaladı ve Karahisar-ı Şarkî sancağında yakaladı. Hüsameddin'in 1017 [1608-09] tarihi bu kampanyaya denk gelir; Alî Ağa'nın bu harekâttaki payı kaynakta yazılı değildir.

Abaza Mehmed Paşa, Erzurum beylerbeyi iken II. Osman'ın öldürülmesinden sonra yeniçerilere karşı isyan etti; Şebinkarahisar ve Sivas'ı ele geçirip Ankara'yı kuşattı. Kayseri yakınında yenilip Erzurum'a çekildi, 1628'de teslim olup affedildi ve 1634'te idam edildi. Hüsameddin'in 1032 [1622-23] tarihi, isyanın ilk yıllarına uyar; ancak Abaza'nın Amasya'yı ele geçirdiği ele alınan kaynaklarda anılmaz. Bu iddia doğrulanamadı.

Köprü, Orta Cami ve Karakaş Ali Paşa

Köprü, Amasya'ya bağlı bir kasabaydı ve bugün Vezirköprü adını taşır; "Köprülü" lakabı Köprülü Mehmed Paşa'nın burada evlenip bir süre yaşamasından gelir. Aynı kaynağa göre Köprülü Mehmed Paşa daha sonra iki kez Amasya sancak beyi olmuştur. Orta Camii'nin nerede olduğu ve bugünkü durumu ele alınan kaynaklardan belirlenemedi. Karakaş Ali Paşa adlı vezir hakkında başka kaynakta bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 396–396. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler