Amasyalıdır. Fethiye Mahallesi eşrâfından Niyazoğlu Mustafa Ağa’nın mahdûmudur. Ceddi şâir-i meşhûr Niyâzî Mehmed Çelebi’dir. Evâ’il-i hâlinde talebe-i ulûmdan olup oldukça tahsîl gördü. Ba’dehû pederinin cizye-dârlığında kâtibi oldu.
1031’de şehir kethüdâsı olup yedi yıl mevki’ini hüsn-i muhâfaza etdi. 1038 muharreminde azledilip 1042 senesi muharreminde sâniyen şehir kethüdâlığına geldiyse de saferinde ma’zûl oldu. 1044 senesi ramazânında sâlisen şehir kethüdâsı olup altı yıl kadar devam etdi.
1050 senesi rebîülevvelinde ma’zûl ve 1054 muharreminde râbi’an [443] şehir kethüdâsı oldu. Ancak sene-i mezbûre zilka’desinde Bağdâdlı oğlu Osmân Ağa’nın nüfûzuna karşı duramadığından isti’fâ edib çekildi.
1057’de İstanbul’a gidip Amasyalı Sıdkı Mustafa Paşa’ya efendiliğinde intisâb etdi. 1058’de müşârün-ileyhin riyâsetinde kethüdâsı oldu. On yıl kadar Paşa’nın mu’temedi olarak İstanbul’da kaldı. 1068’de ihtiyârlığı hasebiyle avdet edib 1073’de vefât etdi.
Nüfûz ve serveti yerinde, âkil, müdebbir bir zât idi. Bazen Bâlî Bey diye anılır, bazen de Bâlî Ağa denirdi. Me’ârif-âşinâ idi. Mahdûmları el-Hâc Osmân, Hasan Ağalardır. Hacı Hasan Ağazâde el-Hâc Mehmed Ağa eşrâfdan idi. Bunlara ve evlâdına Molla Bâlî Oğulları dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Fethiye Mahallesi ileri gelenlerinden Niyazoğlu Mustafa Ağa'nın oğludur. Dedesi ünlü şair Niyâzî Mehmed Çelebi'dir. Hayatının başlarında ilim öğrencilerinden olup epeyce öğrenim gördü. Sonra babasının cizye toplayıcılığında kâtibi oldu.
1031'de [1621-22] şehir kethüdası olup yedi yıl bu mevkiini iyi korudu. 1038 Muharrem'inde [1628] görevden alındı; 1042 Muharrem'inde [1632] ikinci kez şehir kethüdalığına geldiyse de Safer'de yine görevden alındı. 1044 Ramazan'ında [1635] üçüncü kez şehir kethüdası olup altı yıl kadar sürdürdü.
1050 Rebîülevvel'inde [1640] görevden alındı, 1054 Muharrem'inde [1644] dördüncü kez şehir kethüdası oldu. Ancak aynı yılın Zilkade ayında Bağdatlı oğlu Osman Ağa'nın nüfuzuna karşı duramadığından istifa edip çekildi.
1057'de [1647] İstanbul'a gidip Amasyalı Sıdkı Mustafa Paşa'ya efendisi sıfatıyla bağlandı. 1058'de [1648] paşanın yönetiminde kethüdası oldu. On yıl kadar Paşa'nın güvendiği kişi olarak İstanbul'da kaldı. 1068'de [1657-58] yaşlılığı yüzünden dönüp 1073'te [1662-63] öldü.
Nüfuzu ve serveti yerinde, akıllı ve tedbirli biriydi. Bazen Bâlî Bey diye anılır, bazen de Bâlî Ağa denirdi. Bilgiye ve kültüre ilgisi vardı. Oğulları el-Hâc Osman ve Hasan Ağalardır. Hacı Hasan Ağazâde el-Hâc Mehmed Ağa ileri gelenlerdendi. Bunlara ve çocuklarına Molla Bâlî Oğulları denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eşrâf: ileri gelenler, soylu ve itibarlı kişiler
- ced: dede
- evâ'il-i hâl: hayatın ilk yılları
- cizye-dârlık: cizye (gayrimüslimlerden alınan vergi) toplama görevi
- şehir kethüdâsı: şehir halkının işlerini yürütmek üzere seçilen görevli
- ma'zûl: görevden alınmış
- sâniyen, sâlisen, râbi'an: ikinci, üçüncü, dördüncü kez
- isti'fâ: istifa
- mu'temed: güvenilen kişi
- me'ârif-âşinâ: bilgi ve kültüre ilgili
- mahdûm: oğul
Şehir Kethüdâlığı
Kaynağa göre şehir kethüdâsı halkın hizmetlerini görmek üzere seçilirdi; "şehir âyanı" da denirdi. 17. yüzyılda bu göreve yalnız tüccar ve seçkin esnaf değil, askerî sınıf üyeleri ve şehir ileri gelenleri de seçilebiliyordu. Hüsameddin'in anlattığı kişi bu tabloya uyar: cizye kâtipliği yapmış bir aileden gelen Bâlî Ağa dört kez bu makama gelmiştir. Metne göre görevde kaldığı süreler 1031-1038 (yedi yıl), 1042 (birkaç ay), 1044-1050 (altı yıl) ve 1054'tür; sonuncusunda aynı yıl içinde istifa etmiştir. Azil ve istifaların sebepleri, Bağdatlı oğlu Osman Ağa'nın nüfuzu dışında, metinde yazılı değildir ve başka kaynakta bulunamadı.
Fethiye Mahallesi
Fethiye Camii, Amasya'da Yeşilırmak'ın güney kıyısında bulunan, eskiden Bizans kilisesi olan bir yapıdır. Danişmendliler döneminde Amasya valisi Fetih Gazi tarafından camiye çevrilmiş ve "Fethiye" adını almıştır. Fethiye Mahallesi'nin adını bu camiden aldığı muhtemeldir; bu bir çıkarımdır. Mahalle ve Niyazoğlu ailesi için ayrı bir kayıt bulunamadı.
Doğrulanamayanlar
Niyâzî Mehmed Çelebi adlı şair, Niyazoğlu Mustafa Ağa, Amasyalı Sıdkı Mustafa Paşa ve Bağdatlı oğlu Osman Ağa hakkında ele alınan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Molla Bâlî Oğulları adıyla anılan ailenin sonraki kuşakları ve bugünkü izleri de bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 396–397. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar