Amasyalıdır. Ebeoğlu Alî mahdûmudur. Mü’eyyedzâde Pîrî Ahmed, Bahşîzâde Fâzıl Yahyâ, Nefiszâde Mustafa Efendilerden ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm-ı meşhûr oldu. Bir müddet Amasya’da müderris olarak iştihâr etdi. [444]
1019’da Hüseyin Ağa müderrisi olup altmışlı derecesini buldu. 1029’da mu’allim-i Sultânî Amasyalı Ömer Efendi’nin himmetiyle Hâtuniyye-i Tokat müderrisi, buradan Sivas kadısı oldu. 1033’de Kudüs pâyesiyle tekâ’üd edilip tedrîse devam etdi. 1039 senesi zilhiccesinde vefât etdi.
Meşâhîr-i ulemâdan fâzıl, muhakkik, kâmil bir zât idi. Kölesi ve tilmîz ve dâmâdı olan Gürcü Hasan Efendi yerini tutdu. Bunun tilmîzi ulemâ-i meşhûr Hayreddîn Hızır Efendi’dir. Fâzıl-ı müşârün-ileyhin mahdûmu da Hasan Efendi’dir. Bunun evlâdına Dilkioğulları dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Ebeoğlu Alî'nin oğludur. Mü'eyyedzâde Pîrî Ahmed, Bahşîzâde Fâzıl Yahyâ ve Nefiszâde Mustafa Efendilerden öğrenimini tamamlayarak ünlü bir açık ders hocası oldu. Bir süre Amasya'da müderris olarak ün yaptı.
1019'da [1610-11] Hüseyin Ağa Medresesi müderrisi olup altmışlı derecesine ulaştı. 1029'da [1619-20] sultanın hocası Amasyalı Ömer Efendi'nin gayretiyle Tokat Hâtûniyye Medresesi müderrisi, oradan Sivas kadısı oldu. 1033'te [1623-24] Kudüs payesiyle emekliye ayrıldı ve ders vermeyi sürdürdü. 1039 yılı Zilhicce ayında [1630] öldü.
Ünlü âlimlerden, bilgin, araştırmacı ve olgun biriydi. Kölesi, öğrencisi ve damadı olan Gürcü Hasan Efendi onun yerini tuttu. Bunun öğrencisi ünlü âlim Hayreddîn Hızır Efendi'dir. Adı geçen bilginin oğlu da Hasan Efendi'dir. Bunun çocuklarına Dilkioğulları denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- ders-i âm: açık ders veren, tanınmış hoca
- iştihâr: ün kazanma
- altmışlı: günlük altmış akçe ücretli medrese derecesi
- mu'allim-i Sultânî: padişahın hocası
- himmet: gayret, destek
- pâye: rütbe, derece (Kudüs payesi: Kudüs kadılığı derecesi)
- tekâ'üd: emekliye ayrılma
- tilmîz: öğrenci
- dâmâd: damat
- muhakkik: doğruyu araştıran bilgin
Hüseyin Ağa Medresesi
Amasya'da 1488'de II. Bayezid zamanında Kapı Ağası Hüseyin Ağa'nın isteğiyle yaptırılan bir medrese vardır; Büyük Ağa ya da Kapı Ağası Medresesi diye anılır. Sekizgen planlı avlusunun çevresinde küçük kubbeli öğrenci odaları sıralanır; en büyük kubbeli oda ders odası olarak kullanılmış, bugün yöre gençlerinin hâfızlık eğitiminde yararlanılmaktadır. Hüsameddin'in "Hüseyin Ağa Medresesi" dediği yapı büyük olasılıkla budur; fakat metin bunu açıkça yazmaz, bu bir çıkarımdır.
Doğrulanamayanlar
Dilkî Mehmed Efendi'nin hocaları Mü'eyyedzâde Pîrî Ahmed, Bahşîzâde Fâzıl Yahyâ ve Nefiszâde Mustafa Efendiler, sultanın hocası Amasyalı Ömer Efendi, Tokat Hâtûniyye Medresesi'ndeki müderrislik, Sivas kadılığı, Gürcü Hasan Efendi, Hayreddîn Hızır Efendi ve Dilkioğulları ailesi hakkında ele alınan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Dilkî'nin kendi şiirlerinin ya da eserlerinin bulunup bulunmadığı da belirlenemedi.
Kaynakça