Halifetzâde Şücâ'eddîn Tekür Sinan Bey'in mahdûmu olup "Tekürlü" demekle meşhûr ve ceddinin evkâfı mütevellîsi idi. Amasya'da [434] vâlî kâ'im-makâmı iken Cumûdâr Hân'ın muhibb-i hâlisi olduğu münâsebetle 693 şevvâlinde Amasya vâlîsi olmuşdur. Lâkin mezâlim-i Tatar olanca şiddetiyle ber-devâm olup hükûmet-i İlhâniyye'den halkın nefreti günden güne artıyor, Hristiyânların hattâ Yahûdîlerin tahakkümâtı ehl-i İslâmın üzerine kâbûs-ı belâ gibi çökmüş duruyor, müslim Türkler tahsîlât-ı şedîde altında eziliyordu.
Bu zamâna kadar bir tarafdan ulemâ-yı İslâmın diğer tarafdan ümerâ-yı benâmın yirmi beş seneden beri sarf etdikleri mesâ'î-i fevkalâde semerâtından olmak üzere nûr-ı İslâmiyyet Tatarlar'ın arasında oldukça parlamış, birkaç noyin ile ufak ümerâ-yı Tatar'dan çokları kabûl-i İslâm etmiş, Hristiyânların harekât-ı müfritânesi, Hristiyânlığın âkil bir insânı iknâ' edecek desâtîr-i i'tikâdiyyeye mâlik olmadığı, Tatar ukalâsını Hristiyânlıkdan tenfîr eylemiş idi.
Âl-i Cengiz'den Gazân Hân bin Argun Hân'ın dîn-i İslâma meyli pek ziyâde olduğunu gören bütün ulemâ ve ümerâ-yı İslâm, müşârün-ileyhi taht-ı İlhânî'ye iclâsa çalışıyor, ez-cümle Emîr Nevrûz ile meşâhîr-i ulemâdan Sa'deddîn İbrâhim Hamevî müşârün-ileyhe tekarrüb ederek Gazân Hân'ı hâlis bir müslim ediyor, Geyhatu ve Baydu Hânlar'ın Hristiyânlık nâmına harekât-ı zâlimânesi Tatar beylerini bile tenfîr etmekle Emîr Nevrûz Bey bu beyleri dahi dâ'ire-i ittihâdına alıp Baydu Hân'ı 694 [435] şevvâlinde harben ahz ve katl ederek Gazân Hân'ı taht-ı İlhânî'ye iclâs ediyordu.
Henüz yirmi beş yaşında bulunan Gazân Hân 694 zilhiccesinde i'lân-ı İslâm ve kendi nâmını Mahmûd ve birâderi, velî-ahdı olan Olcaytu Hân'a "Hudâbende Muhammed" tesmiye etdiği gün bütün ehl-i beyti, ümerâsı ve seksen bin Moğol kabûl-i İslâm etdikden sonra evvelce Hristiyânlığı kabûl etmiş olan ekser sükkân-ı deşt ü Hıtâ ve sâ'ir ukalâ-yı Tatar Müslümân oldular.
Anadolu nâzırı bulunan Cumûdâr Hân zâten müslim olduğu münâsebetle Sultân Mahmûd Gazân Hân'ın kabûl-i İslâm ve cülûsuna izhâr-ı memnûniyyet etmiş olmalıdır ki Baydu Hân'ın tarafdârı olup Konya ciheti nâzırı olan Akboğa Noyin ba'zı harekâta cür'et etmekle Gazân Hân bunu ahz ve katl ve dâmâdı olan İzzeddîn Pervâne Bey'i Harşene kalesinde habs eylediği hâlde Cumûdâr Hân'ı muvakkaten makâmında ibkâ etmişdir.
Sultân Mahmûd Gazân Hân'ın kabûl-i İslâmı Anadolu sükkânı üzerinde hüsn-i te'sîr etmekle Sultân Mes'ûd'un erkân-ı devletinden feryâd ve Hristiyânların tahakkümât-ı şedîdesinden şikâyet ve istimdâd ederek Mahmûd Gazân Hân'ın dergâh-ı adâletine ilticâ etmişler idi. Zâten Mahmûd Gazân Hân, mezâlim-i Tatar'ın Anadolu Türkleri'ni ne kadar dil-gîr etdiğini ve nihâyetinde Türkmen Beyleri bu mezâlimden kurtulmak için i'lân-ı istiklâl edeceklerini tahmîn etmekde idi. [436]
Binâ'en-aleyh Sultân Mahmûd Gazân Hân, 695 recebinde saltanat-ı Selçûkiyye'yi tamâmiyle ilgâ ederek Anadolu memâlikini dört kısma taksîm ve her bir kısma senevî on beş tümen⁴¹⁸ vergi tarh ve tevzî' ve her kısmı bir emîr-i müte'ahhide tevcîh eylediği esnâda Konya emâretini Babazâde Mücîreddîn Muhammed Emîr Şâh Bey'e ve Amasya emâretini emîrü's-sevâhil Azîzeddîn Muhammed Bey'e tefvîz etmişdir.
Günümüz Türkçesiyle
Halifetzâde Şücâeddin Tekür Sinan Bey'in oğludur. "Tekürlü" diye tanınırdı ve dedesinin vakıflarının mütevellisiydi. Amasya'da vali vekili iken Cumûdâr Han'ın içten bir dostu olduğu için 693 [1293-94] şevvâlinde Amasya valisi oldu. Ne var ki Tatar zulmü bütün şiddetiyle sürüyor, İlhanlı yönetimine karşı halkın nefreti günden güne artıyordu. Hristiyanların, hatta Yahudilerin baskısı Müslümanların üzerine kâbus gibi çökmüş, Müslüman Türkler ağır vergi tahsilatı altında eziliyordu.
Bu zamana kadar bir yandan İslâm âlimlerinin, öbür yandan ünlü emirlerin yirmi beş yıldır harcadıkları olağanüstü çabanın meyvesi olarak İslâmiyet'in nuru Tatarlar arasında epeyce yayılmış, birkaç noyin ile küçük Tatar beylerinden çoğu Müslüman olmuştu. Hristiyanların aşırı davranışları ve Hristiyanlığın akıllı bir insanı ikna edecek inanç kurallarına sahip olmaması da Tatar akıllılarını Hristiyanlıktan soğutmuştu.
Cengiz soyundan Argun Han oğlu Gazan Han'ın İslâm dinine ilgisinin çok fazla olduğunu gören bütün Müslüman âlim ve emirler, onu İlhanlı tahtına oturtmaya çalışıyordu. Bunların arasında Emîr Nevruz ile ünlü âlimlerden Sa'deddin İbrahim Hamevî, Gazan Han'a yaklaşarak onu içten bir Müslüman yaptı. Geyhatu ve Baydu Hanlar'ın Hristiyanlık adına yaptıkları zalimce işler Tatar beylerini bile soğuttuğu için Emîr Nevruz Bey bu beyleri de kendi birliğine kattı; Baydu Han'ı 694 [1294-95] şevvâlinde savaşta yakalayıp öldürerek Gazan Han'ı İlhanlı tahtına oturttu.
Henüz yirmi beş yaşında olan Gazan Han, 694 zilhiccesinde İslâm'ı ilan etti; kendi adını Mahmûd, kardeşi ve veliahdı olan Olcaytu Han'ın adını da "Hudâbende Muhammed" koydu. O gün bütün hanedan mensupları, emirleri ve seksen bin Moğol Müslüman olduktan sonra, daha önce Hristiyanlığı kabul etmiş olan bozkır (deşt) ile Hıtay halkının çoğu ve öteki Tatar akıllıları da Müslüman oldular.
Anadolu nâzırı Cumûdâr Han zaten Müslüman olduğu için Sultan Mahmûd Gazan Han'ın İslâm'a girişine ve tahta oturuşuna memnuniyet göstermiş olmalıdır. Baydu Han'ın yanında yer alan ve Konya tarafının nâzırı olan Akboğa Noyin bazı hareketlere cesaret edince Gazan Han onu yakalatıp öldürttü, damadı olan İzzeddin Pervâne Bey'i de Harşena kalesinde hapsetti; Cumûdâr Han'ı ise geçici olarak görevinde bıraktı.
Sultan Mahmûd Gazan Han'ın Müslüman oluşu Anadolu halkı üzerinde iyi bir etki yapmıştı. Sultan Mesud'un devlet adamları ile halk, Hristiyanların ağır baskılarından şikâyet edip yardım isteyerek Mahmûd Gazan Han'ın adalet kapısına sığınmışlardı. Zaten Mahmûd Gazan Han, Tatar zulmünün Anadolu Türkleri'ni ne kadar bunalttığını ve sonunda Türkmen Beyleri'nin bu zulümden kurtulmak için bağımsızlıklarını ilan edeceklerini tahmin ediyordu.
Bunun üzerine Sultan Mahmûd Gazan Han, 695 [1295-96] recebinde Selçuklu saltanatını büsbütün kaldırdı. Anadolu ülkelerini dört bölüme ayırdı, her bölüme yılda on beş tümen vergi koyup dağıttı ve her bölümü, üstlenen bir emire verdi. Bu sırada Konya emirliğini Babazâde Mücîreddin Muhammed Emîr Şâh Bey'e, Amasya emirliğini de kıyılar emiri (emîrü's-sevâhil) Azîzeddin Muhammed Bey'e bıraktı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mütevelli: bir vakfın yönetiminden sorumlu kişi
- evkâf: vakıflar
- muhibb-i hâlis: içten dost
- mezâlim-i Tatar: Tatar zulümleri; Moğollar için kullanılan genel ad
- tahsîlât: vergi toplama
- noyin: Moğol komutan ve soylusu
- ukalâ: akıllılar, düşünce sahibi kişiler
- ehl-i beyt: burada hükümdarın hanedan ailesi
- tümen: on bin kişilik birlik; vergi hesabında on bin dinarlık miktar
- emîr-i müte'ahhid: bölgenin vergisini ve idaresini üstlenen emir
- Hıtâ: Hıtay, Kuzey Çin ve çevresi
Gazan Han'ın Müslüman Oluşu
Hüsameddin, Gazan Han'ın Baydu'yu yendikten sonra 694 zilhiccesinde Müslüman olduğunu yazar. Ansiklopedi maddesine göre sıra ters yönde işlemiştir: Gazan, emirlerinden Nevruz Bey'in teşviki üzerine Elburz'daki Lâr vadisinde 19 Haziran 1295'te Müslüman olmuş, Baydu ile mücadelesinde bundan yararlanmıştır. Aynı maddeye göre bu sırada yaklaşık yüz bin Moğol askeri de Müslüman olmuştur; Hüsameddin seksen bin sayısını verir. Gazan Tebriz'e 4 Ekim 1295'te girmiş, Kasım başında tahta çıkmıştır. Kimi tarihçiler bu dine geçişi siyasî bir hesaba bağlar; Reşîdüddin ise Gazan'ın içten bir inanç taşıdığını söyler. Bu tartışma Hüsameddin'in "hâlis bir müslim" ifadesinin arka planıdır.
Müslüman olan hükümdarın İlhanlı tahtında oturması Anadolu'daki durumu hemen düzeltmemiştir. Anadolu'daki İlhanlı valileri çeşitli bahanelerle Tebriz'e karşı isyan etmiş; 1296'da Togaçar, ertesi yıl Baltu, 1299'da Baycu Noyan'ın torunu Sülemiş isyan edince Anadolu perişan olmuş, halk daha çok ezilmiştir. Hüsameddin'in "iyi te'sîr" dediği hava kısa sürmüş, sonraki maddelerde bu isyanların ardı ardına geldiği görülür.
Anadolu'nun Dört Bölüme Ayrılması
Hüsameddin'in dipnotunda her tümenin on bin dinar olduğu, dört bölümün yıllık toplamının yüz elli bin dinar tuttuğu ve bunun yaklaşık yarım milyon liraya denk geldiği yazılıdır. Ansiklopedi maddelerinde bu dört bölümlü düzen ayrıca anlatılmaz; Gazan'ın Anadolu politikası orada Selçuklu sultanlarının atanıp azledilmesi üzerinden verilir: Mesud 1296'da tahttan indirilmiş, 1298'de III. Alâeddin Keykubad tahta çıkarılmıştır. Hüsameddin'in "Selçuklu saltanatını tamamen kaldırdı" demesi bu nedenle dikkatle okunmalıdır; sonraki maddelerde Selçuklu sultanlarının yeniden tahta çıkarıldığı kendi anlatımında da görülür.
Harşena kalesinde İzzeddin Pervâne Bey'in hapsedildiği bilgisi, incelenen ansiklopedi maddelerinde yer almaz. Metinde "damadı olan" ifadesinin kimin damadını kastettiği de açık değildir: Geyhatu'nun kayınpederi Ak Boğa adıyla anılır, ancak bu Akboğa ile metindeki Akboğa Noyin'in aynı kişi olduğu doğrulanamadı.
Halifetzâde Celâleddin Mehmed Bey
Halifetzâde Celâleddin Mehmed Bey hakkında Hüsameddin'in eseri dışında yazılı bir kaynağa rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 368–369. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- "Gāzân Han", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/gazan-han
- Faruk Sümer, "Keykubad III", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 25, 2022, s. 359–361. https://islamansiklopedisi.org.tr/keykubad-iii
- Muharrem Kesik, "Mesud II", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 29, 2004, s. 342–344. https://islamansiklopedisi.org.tr/mesud-ii