Takrîben 676 senesi muharreminde Amasya'yı zabt edib sûreten Gıyâseddîn Keyhusrev tarafından üçüncü def'a Amasya vâlîsi olmuşdur. Hâlbuki Moğol hükümdârı Abaka Hân, bir tarafdan Konya tarafı nâzırı olup Aladağ kurbünde mukîm olan Gökçe Bahâdır Noyin'e Mu'îneddîn Pervâne Bey'i i'dâm etmesi emrini veriyor, diğer tarafdan Konya ve Amasya'dan Karamânîler'i ve Kunduzlar'ı çıkarmak için Koko Noyin ve Tedavun Noyin kumandalarında kırk bine karîb Tatar askeri gönderiyor, bunlara dahi Torumtay'ı i'dâm etmelerini emr ediyordu.
Ikdu'l-Cümân ve Târîh-i El-Melikü'z-Zâhir Baybars'da mezkûr olduğu üzere Konya nâzırı Gökçe Bahâdır Noyin, vârid olan emr üzerine Mu'îneddîn Süleyman Pervâne ve kethüdâsı Seyfeddîn Yağmur bin Alakuş ve çavuşbaşı Seyfeddîn Alakuş ve çâşnîgîr başı Necmeddîn Mengü Bars Beyler'i Aladağ'a celb ederek 676 senesi muharreminin on altıncı günü i'dâm ve Pervâne Bey'in köleleri diğer Seyfeddîn Sencer ve Bedreddîn Bektût Beyler Mısır'a firâr etmişlerdir.
Amasya vâlîsi Seyfeddîn Torumtay bu esnâda Tatar askerinin Erzurum'a vusûlünü ve me'mûriyetlerini haber aldıkda derhâl ordu kumandanlarını, istikbâl etmek üzere Erzincan'a gidip orada Koku ve [416] Tedavun Noyinler'e takdîm-i hedâyâ ve izhâr-ı müdârâ ederek Noyinler'i te'mîn ve hayâtını tahlîs etmeğe muvaffak olmuşdur.
Koku Noyin, Amasya vâlîsi Torumtay'ın taksîrâtı olmadığını ve sadâkatı der-kâr olduğunu Abaka Hân'a i'lâm ve afvını istirhâm eylediğine binâ'en Seyfeddîn Torumtay Amasya vâlîliğinde ibkâ ve Anadolu nezâretine hânedân-ı Cengizî'den Kangırtay (Kongurtay) nâmında birini nasb ve irsâl etmişdir.
Kongurtay 676 senesi evâ'ilinde Amasya'ya gelip şimdiki Varay kasabası civârında ikâmet etdiği ve burada cesîm bir çiftliği olduğu zann olunur. Çünkü Varay Hâtun bunun kızı olup bundan torunu Acaytu Sultân olduğu kayden mezkûr ve Ece Sultân'ın Varay kasabasında vakfı ve Ece Sultân oğulları pek meşhûr ve Varay önünde ırmak kenârında kayden Kongur Alanı ve el-yevm Konur Alanı demekle müsemmâ bir karye mevcûd olduğu bu zannı tevlîd ve takviye etmekdedir.
676'da Abaka Hân'ın nezdinde bulunan İzzeddîn İbik Baba Hânkâh-ı Mes'ûdî şeyhi olarak Amasya'ya avdet edib zâviye-i mezkûre tekrâr küşâd edildi. Kezâlik Fahreddîn Alî bin Hüseyn el-Konevî sâhib-i a'zam ve Mu'izzeddîn Alî bin Baba İlyâs Horasânî pervâne ve nâib-i saltanat ve birâderi Hâce Ziyâ'eddîn Mes'ûd bin Baba müstevfi'l-memâlik ve İzzeddîn Muhammed Bey beylerbeyi ve sâbıkân nişâncı olan İzzeddîn Muhammed bin Mu'îneddîn Pervâne Bey dahi Sinop emîri olmuşdur. [417]
Kırım hükümdârı Mengü Temir Hân'ın yanında mukîm olan Sultân İzzeddîn Keykâvus, Bahçesarây'da 677 senesi evâ'ilinde vefât etmekle zevcesi Orbay Hâtun binti Berkay Hân ile şehzâdeleri Mes'ud, Kılıç Arslan, Ferâmuz Kırım'dan kalkıp Amasya'da ikâmet etmek üzere Samsun'a geldikleri haberi şâyi' oldukda Amasya vâlîsi Seyfeddîn Torumtay derhâl halîlesi Güray⁴⁰⁶ Hâtun binti Samuk Noyin'i ba'zı ümerâ ile istikbâl için göndermiş idi.
Orbay Hâtun ve şehzâdegân, Amasya'ya gelip Torumtay Bey'in Gök Medresesi sırasında bulunan muhteşem sarâyına nâzil ve misâfir olarak bir ay kadar istirâhat ediyorlar, Torumtay esîr olan oğlu Sinâneddîn Mûsâ Bey'i kurtarmak için Mısır hükümdârıyla muhâbereye müsâ'ade etmesini Abaka Hân nezdinde iltimâs için Orbay Hâtun'a ricâ ediyor, ba'dehû Orbay Hâtun şehzâde Mes'ûd'u alıp Abaka Hân'ın nezdine gidiyor.
Orbay Hâtun, Tebrîz'e gidip huzûr-ı hânîde Torumtay hakkında lâzım gelen şefâ'ati ziyâdesiyle îfâ etmekle 677'de Abaka Hân Amasya vâlîsi Torumtay Bey'e hükûmet-i Mısriyye ile muhâbere etmesi husûsunda müsâ'ade ve muhâbere ve istifdâyı tesrî' için uhdesine Antalya sancağını dahi iktâ' etmiş idi. Emîr Sârimeddîn Teke Bey'i Antalya emîri nasb [418] eden Amasya vâlîsi Torumtay bu sâyede oğlunu ve sâ'ir Amasya ümerâsını pek büyük fedâkârlık ile tahlîs edebilmişdir.
Ancak mahdûmu Sinâneddîn Mûsâ Bey Mısır'dan gâyet hasta bir hâlde 678'de Amasya'ya gelip bir türlü ifâkat bulamadığı cihetle senesi âhirinde vefât etmiş olduğu Seyfeddîn Torumtay Bey'e pek ziyâde te'sîr etmekle 679 rebî'ulâhirinde kendisi dahi vefât eylemişdir. Torumtay gâyet kerîm, müdebbir, âdil olduğu münâsebetle Amasya vâlîliğine merhûm-ı müşârün-ileyhin hafîdi Nâsıreddîn Muhammed Bey nasb edilmişdir.
Günümüz Türkçesiyle
Yaklaşık 676 [1277-78] yılı muharreminde Amasya'yı ele geçirdi ve görünürde Gıyâseddîn Keyhusrev tarafından üçüncü kez Amasya valisi oldu. Oysa Moğol hükümdarı Abaka Han, bir yandan Konya tarafı nâzırı olup Aladağ yakınında oturan Gökçe Bahâdır Noyin'e Mu'îneddîn Pervâne Bey'i idam etmesini emrediyor, öte yandan Konya ve Amasya'dan Karamanlıları ve Kunduzluları çıkarmak için Koko Noyin ve Tedavun Noyin komutasında kırk bine yakın Tatar askeri gönderiyor, onlara da Torumtay'ı idam etmelerini emrediyordu.
Ikdu'l-Cümân ve El-Melikü'z-Zâhir Baybars Tarihi'nde anıldığı üzere Konya nâzırı Gökçe Bahâdır Noyin, gelen emir üzerine Mu'îneddîn Süleyman Pervâne ile kethüdâsı Seyfeddîn Yağmur bin Alakuş, çavuşbaşı Seyfeddîn Alakuş ve çaşnigîr başı (sofra başı) Necmeddîn Mengü Bars Beyler'i Aladağ'a çağırıp 676 yılı muharreminin on altıncı günü idam etti. Pervâne Bey'in köleleri olan Seyfeddîn Sencer ve Bedreddîn Bektût Beyler ise Mısır'a kaçtılar.
Amasya valisi Seyfeddîn Torumtay bu sırada Tatar askerinin Erzurum'a vardığını ve görevlerini haber alınca hemen ordu komutanlarını karşılamak üzere Erzincan'a gitti. Orada Koku ve Tedavun Noyinler'e armağanlar sunup yumuşak davranarak Noyinler'i yatıştırmayı ve canını kurtarmayı başardı.
Koku Noyin, Amasya valisi Torumtay'ın bir kusuru olmadığını ve sadakatinin sürdüğünü Abaka Han'a bildirip affını diledi. Bunun üzerine Seyfeddîn Torumtay Amasya valiliğinde bırakıldı; Anadolu nezâretine de Cengiz hanedanından Kangırtay (Kongurtay) adında biri atanıp gönderildi.
Kongurtay 676 başlarında Amasya'ya gelip bugünkü Varay kasabası civarında oturmuş, burada büyük bir çiftliği olmuştur diye sanılmaktadır. Çünkü Varay Hatun onun kızıdır ve ondan torunu Acaytu Sultan olduğu kayıtlarda geçer; Ece Sultan'ın Varay kasabasında vakfı ve Ece Sultan oğullarının çok ünlü olması, Varay'ın önünde, ırmak kıyısında kayıtlarda Kongur Alanı, bugün de Konur Alanı adıyla anılan bir köyün bulunması bu kanıyı doğurup güçlendirmektedir.
676'da [1277-78] Abaka Han'ın yanında bulunan İzzeddîn İbik Baba, Hankâh-ı Mes'ûdî şeyhi olarak Amasya'ya döndü ve adı geçen zaviye yeniden açıldı. Aynı biçimde Fahreddîn Alî bin Hüseyn el-Konevî sâhib-i a'zam; Mu'izzeddîn Alî bin Baba İlyâs Horasânî pervane ve saltanat naibi; kardeşi Hâce Ziyâ'eddîn Mes'ûd bin Baba müstevfi'l-memâlik; İzzeddîn Muhammed Bey beylerbeyi oldu. Eskiden nişancı olan Mu'îneddîn Pervâne Bey'in oğlu İzzeddîn Muhammed de Sinop emiri oldu.
Kırım hükümdarı Mengü Temir Han'ın yanında bulunan Sultan İzzeddîn Keykâvus 677 [1278-79] başlarında Bahçesaray'da ölünce, eşi Orbay Hatun binti Berkay Han ile şehzadeleri Mes'ud, Kılıç Arslan ve Ferâmuz'un Kırım'dan kalkıp Amasya'da oturmak üzere Samsun'a geldikleri haberi yayıldı. Amasya valisi Seyfeddîn Torumtay hemen karısı Güray Hatun binti Samuk Noyin'i bazı emirlerle birlikte karşılamaya gönderdi.
Orbay Hatun ve şehzadeler Amasya'ya gelip Torumtay Bey'in Gök Medrese'nin bulunduğu sıradaki muhteşem sarayına konuk oldular ve bir ay kadar dinlendiler. Torumtay, esir olan oğlu Sinâneddîn Mûsâ Bey'i kurtarmak için Mısır hükümdarıyla yazışmaya izin verilmesini Abaka Han'dan dilemesini Orbay Hatun'dan rica etti. Daha sonra Orbay Hatun şehzade Mes'ûd'u alıp Abaka Han'ın yanına gitti.
Orbay Hatun Tebriz'e gidip han huzurunda Torumtay hakkında gereken aracılığı çok iyi yaptığı için 677'de Abaka Han, Amasya valisi Torumtay Bey'e Mısır hükümetiyle yazışma izni verdi; yazışmayı ve fidye işlemini hızlandırması için Antalya sancağını da iktâ olarak verdi. Amasya valisi Torumtay Emîr Sârimeddîn Teke Bey'i Antalya emiri atayarak bu sayede oğlunu ve öteki Amasya emirlerini büyük fedakârlıkla kurtarabildi.
Ancak oğlu Sinâneddîn Mûsâ Bey Mısır'dan çok hasta olarak 678'de [1279-80] Amasya'ya geldi, bir türlü iyileşemedi ve yılın sonunda öldü. Bu olay Seyfeddîn Torumtay Bey'i çok üzdüğü için kendisi de 679 [1280-81] rebîülâhirinde öldü. Torumtay çok cömert, tedbirli ve adil biri olduğundan Amasya valiliğine merhum olan bu zatın torunu Nâsıreddîn Muhammed Bey atandı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- vâlî kâ'im-makâmı: vali vekili
- çaşnigîr: saray sofra görevlisi
- istikbâl: karşılama
- müdârâ: yumuşak, uzlaşmacı davranış
- halîle: eş, hanım
- iktâ': gelirin görev karşılığı bırakılması
- istifdâ: esirin fidye ile kurtarılması
- hafîd: torun
Pervâne'nin İdamı
Hüsameddin idamı 16 Muharrem 676 olarak verir; bu tarih takvim hesabıyla 1277 yılı Haziran ayına denk gelir. TDV ise idam tarihini 1 Rebîülevvel 676 / 2 Ağustos 1277 olarak yazar; aradaki fark yaklaşık iki aydır. Başka bir TDV maddesi idam tarihini Safer 676 / Temmuz 1277 olarak verir. Kaynaklarda idamın Aladağ'da, Abaka Han'ın yazlık karargâhında yapıldığı kaydedilir; Hüsameddin'in Aladağ bilgisi bununla örtüşür. Hüsameddin idamın Gökçe Bahâdır Noyin eliyle yapıldığını yazar. Başka kaynaklarda Abaka Han'ın bizzat yargıladığı ve idam ettirdiği belirtilir.
Kongurtay'ın Anadolu Valiliği
Abaka Han, Elbistan'dan dönerken Anadolu'nun idaresini kardeşi Kongurtay Noyan'a bırakmıştır; kaynaklar bunu Abaka'nın kardeşi olarak yazar. Hüsameddin ise onu "Cengiz hanedanından" biri olarak anar. Kongurtay'ın Varay ve Konur Alanı ile ilişkisine dair Hüsameddin'in çıkarımları kendi içinde tutarlı görünse de başka kaynaklarda doğrulanamadı; Hüsameddin de bunu "sanılmaktadır" diyerek bir tahmin olarak sunar.
Keykâvus'un Ailesi
II. İzzeddin Keykâvus'un 677'de [1278-79] Kırım'da ölmesi ve oğlu II. Gıyâseddin Mesud'un denizden Sinop'a gelmesi kaynaklarda da geçer. Kaynaklara göre Mesud'u Kastamonu uç beyi Çobanoğlu Muzafferüddin Yavlak Arslan karşılayıp önce Moğol valisi Samagar Noyan'a, sonra Abaka Han'a götürmüştür. Hüsameddin'in anlatısında Samsun'a çıkış ve Amasya'ya gelişin yer alması, kaynaklardaki Sinop-Kastamonu güzergâhından farklıdır. Torumtay'ın karısı Güray Hatun'un Samuk Noyin'in kızı olduğu bilgisi de başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Torumtay'ın Yapıları ve Mezarı
Torumtay'ın Amasya'da 1267'de yaptırdığı Gökmedrese Camii bugün de ayaktadır. Torumtay Türbesi ise Gökmedrese'nin karşısındadır ve Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre 1278'de yapılmıştır; türbede Torumtay ile birlikte çocukları ve torunlarının da mezarları bulunur. Türbenin tarihi (1278) Hüsameddin'in verdiği ölüm tarihinden (679 / 1280-81) önce olduğundan bu bilgiler birbirini tam doğrulamaz. Kaynaklarda bu durum açıklanmamıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 362–363. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar