Sâbık Amasya vâlîsi Seyfeddîn Torumtay Beyzâde Sinâneddîn Mûsâ Bey'in mahdûmu olup ceddinin vefâtı üzerine 679'da Amasya vâlîsi ve şart-ı vâkıf mûcibince Torumtay vakfı mütevellîsi oldu. Lâkin sinnen genç olduğu cihetle meşâhîr-i ümerâdan emîrü'l-ümerâ İzzeddîn Muhammed, Necmeddîn Ferruh, Tekurlu demekle meşhûr Tekur Sinan Beyzâde Celâleddîn Muhammed Beyler emîr-i müşârün-ileyhi istisgâr ediyorlardı.
680'de Moğol hükümdârı zâlim Abaka Hân Hristiyânların teşvîkâtıyla tekrâr hükûmet-i Mısriyye aleyhinde i'lân-ı harb ederek Anadolu'da meskûn olan ahâlî-i müslimeye en şenî' mezâlimi icrâdan çekinmiyor, Anadolu nâzırı Kongurtay bu zulme âlet oluyor, bîçâre ehl-i İslâmı mezâlim-i şenî'a altında ezip mahv ediyordu. [419]
Müverrih-i meşhûr Bedreddîn Mahmûd el-Aynî diyor ki: "Tatarlar'ın levâzım-ı harbiyyesini taşımak için hayvân tedâriki kâbil olamadığı cihetle bîçâre müslim Türkler hayvân gibi istihdâm olunarak öküz yerine arabalara koşuldu. Fukarâ-yı ahâlîden tahsîl edilecek nukûd kalmadığı cihetle oğulları beşer ve kızları üçer dirhem mukâbilinde köle ve câriye olmak üzere vergi yerine alındı. Evlâdı olmayan fukarânın zevceleri beşer dirhem mukâbilinde Tatar neferleri tarafından birer mâh istifrâş edildi."
Hristiyân papazlarının telkînâtı belâsıyla irtikâb edilen şu mezâlim-i vahşiyâne, Anadolu halkına pek ziyâde icrâ-yı te'sîr eylediği cihetle herkes müdâfa'a-i ırz u mâl ü cân uğurunda terk-i hayât etmeği göze alarak ümerâdan ufak bir hareketi bekliyorlardı. Fakat cesâret-i medeniyyeyi izhâr edecek bir emîr-i fedâkâr yok idi.
Moğol hükûmeti bu kadar mezâlimi irtikâb ederek hükûmet-i Mısriyye ile harb eylediyse de münhezim olmakla uç beyleri, husûsiyle Karamânîler Tatar ordusunu yağmâ etdiler. Kongurtay bu mağlûbiyet üzerine mezâlimi teşdîd ve bîçâre Sultân Gıyâseddîn Keyhusrev'i Mısriyyûn'a mu'âvenetle ithâm ederek azlini Abaka Hân'a inhâ ediyordu.
681 muharreminde Abaka Hân bu tezvîrâta inanıp ismen Anadolu sultânı olan Gıyâseddîn Keyhusrev bin Kılıç Arslan'ı azl ederek yerine nezdinde bulunan Orbay Hâtun'dan mütevellid Gıyâseddîn Mes'ûd bin Keykâvus'u [420] Anadolu hükümdârı nasb ve irsâl eyledi. Pervâne Bey'in birâderzâdesi İzzeddîn Muhammed Bey pervâne-i sultânî, Emîr Şâh demekle meşhûr Mücîreddîn Muhammed bin Mu'izzeddîn Alî bin Baba emîrü'l-ümerâ ve Necmeddîn Ferruh Bey dahi müstevfi'l-memâlik olmuşdur.
Moğol hükümdârı Abaka Hân bin Hülâgu Hân 681 rebî'ulevvelinde füc'eten vefât eylediğini müte'âkib birâderi Teküdar Hân serîr-i İlhânî'ye câlis oldukdan sonra şeref-i İslâm ile müşerref olarak Teküdar⁴⁰⁷ Ahmed Hân ismiyle müsemmâ olduğunu her tarafa i'lân eyledi. Çünkü Anadolu'da Tatar beylerinin ve bi'l-hâssa Kongurtay'ın mezâlim-i müdhişesinden ehl-i İslâm son hâle gelmiş ve takım takım isyân ederek dağ başlarına çekilmişlerdi.
Teküdar Ahmed Hân'ın kabûl-i İslâmı Hristiyânları dil-gîr ve Hristiyânlık tarafdârı olan Tatar beylerini igzâb eylediği hâlde ehl-i İslâmı son derece dil-şâd ediyordu. Teküdar Ahmed Hân ehl-i İslâmı daha ziyâde tatmîn ve isyânları teskîn için Anadolu'da zulm ile iştihâr eden Tatar beylerini, Anadolu ümerâsını, Anadolu nâzırı Kongurtay'ı ve Amasya vâlîsi Celâleddîn Muhammed Bey'i azl ve Kongurtay'ı Tebrîz'e taleb edib Amasya vâlîliğine hâzin-i sultânî Necmeddîn Ferruh Bey'i nasb eyledi.
Günümüz Türkçesiyle
Eski Amasya valisi Seyfeddîn Torumtay'ın oğlu Sinâneddîn Mûsâ Bey'in oğludur. Dedesinin ölümü üzerine 679'da [1280-81] Amasya valisi ve vakıf şartı gereğince Torumtay Vakfı'nın mütevellisi oldu. Ancak yaşça genç olduğu için ünlü emirlerden emîrü'l-ümerâ İzzeddîn Muhammed, Necmeddîn Ferruh ve Tekurlu diye ünlü Tekur Sinan Beyoğlu Celâleddîn Muhammed Beyler bu emiri küçümsüyorlardı.
680'de [1281-82] Moğol hükümdarı zalim Abaka Han, Hristiyanların kışkırtmasıyla yeniden Mısır hükümetine karşı savaş ilân etti. Anadolu'da yaşayan Müslüman halka en iğrenç zulümleri uygulamaktan çekinmiyordu. Anadolu nâzırı Kongurtay bu zulme âlet oluyor, zavallı Müslümanları iğrenç zulümler altında ezip yok ediyordu.
Ünlü tarihçi Bedreddîn Mahmûd el-Aynî şöyle der: "Tatarların savaş gereçlerini taşımak için hayvan bulunamadığından zavallı Müslüman Türkler hayvan gibi çalıştırıldı, öküz yerine arabalara koşuldu. Yoksul halktan toplanacak para kalmadığı için oğulları beşer, kızları üçer dirhem karşılığında köle ve cariye olarak vergi yerine alındı. Çocuğu olmayan yoksulların karıları beşer dirhem karşılığında Tatar erleri tarafından bir ay süreyle kullanıldı."
Hristiyan papazların telkinleri yüzünden işlenen bu vahşi zulümler Anadolu halkını çok etkilediği için herkes can, mal ve namusunu savunmak uğruna ölümü göze alarak emirlerden küçük bir harekete bekliyordu. Fakat medenî cesareti gösterecek fedakâr bir emir yoktu.
Moğol hükümeti bu kadar zulüm işleyerek Mısır hükümetiyle savaştıysa da yenildi; uç beyleri, özellikle Karamanlılar Tatar ordusunu yağmaladılar. Kongurtay bu yenilgi üzerine zulmü artırdı; zavallı Sultan Gıyâseddîn Keyhusrev'i Mısırlılara yardım etmekle suçlayıp azledilmesini Abaka Han'a bildirdi.
681 muharreminde [1282] Abaka Han bu yalanlara inanıp adı Anadolu sultanı olan Keyhusrev oğlu Gıyâseddîn Keyhusrev bin Kılıç Arslan'ı azletti. Yerine yanındaki Orbay Hatun'dan doğan Keykâvus oğlu Gıyâseddîn Mes'ûd'u Anadolu hükümdarı atayıp gönderdi. Pervâne Bey'in yeğeni İzzeddîn Muhammed Bey sultanî pervane, Emîr Şâh diye ünlü Mücîreddîn Muhammed bin Mu'izzeddîn Alî bin Baba emîrü'l-ümerâ, Necmeddîn Ferruh Bey de müstevfi'l-memâlik oldu.
Moğol hükümdarı Abaka Han bin Hülâgu Han 681 rebîülevvelinde [1282] birden ölünce, kardeşi Teküdar Han İlhanlı tahtına oturdu. Sonra İslâm'la şereflenerek adının Teküdar Ahmed Han olduğunu her yana ilân etti. Çünkü Anadolu'da Tatar beylerinin, özellikle Kongurtay'ın korkunç zulümlerinden Müslümanlar bitkin düşmüş, takım takım isyan edip dağ başlarına çekilmişlerdi.
Teküdar Ahmed Han'ın İslâm'ı kabulü Hristiyanları üzdü ve Hristiyanlık yanlısı olan Tatar beylerini öfkelendirdi, ama Müslümanları son derece sevindirdi. Teküdar Ahmed Han Müslümanları daha çok memnun etmek ve isyanları yatıştırmak için Anadolu'da zulmüyle tanınan Tatar beylerini, Anadolu emirlerini, Anadolu nâzırı Kongurtay'ı ve Amasya valisi Celâleddîn Muhammed Bey'i azletti. Kongurtay'ı Tebriz'e çağırıp Amasya valiliğine sultanın hazinedarı Necmeddîn Ferruh Bey'i atadı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mütevellî: vakfın yöneticisi
- şart-ı vâkıf: vakfı kuran kişinin koyduğu şart
- istisgâr: küçük görme, küçümseme
- mezâlim: zulümler
- istifrâş: bir kadını cariye gibi yatağa almak
- hâzin-i sultânî: sultanın hazinedarı, hazine görevlisi
- uç beyleri: sınır bölgelerinin beyleri
- serîr-i İlhânî: İlhanlı tahtı
Abaka'nın Son Yılları ve Anadolu
Kaynaklarda Abaka Han'ın ölümünden (1282) sonra yerine geçen Ahmed Teküder'in Selçuklu ülkesini III. Keyhusrev ile II. Mesud arasında paylaştırdığı yazılıdır. Mesud'a önce Erzurum, Erzincan, Sivas, Diyarbekir ve Harput'un idaresi verilmiş, Selçuklu tahtına çıkışı ise Argun'un hanlığı sırasında gerçekleşmiştir. Hüsameddin ise Abaka'nın hayattayken Keyhusrev'i azledip yerine Mes'ûd'u atadığını söyler. Bu sıra, kaynaklardaki olay sırasından ayrılır. Kaynaklar kendi aralarında da tarih bakımından farklıdır: Mesud'un tahta çıkışı bir maddede 683 (1284), başka bir maddede 681 (1282) olarak verilir.
Teküdar Ahmed Han
Teküdar'ın Müslüman olup Ahmed adını alması konusunda Hüsameddin'in verdiği bilgiyi incelediğimiz kaynaklarda doğrulayamadık. Kaynaklar yalnızca Ahmed Teküder'in Abaka'nın ardından han olduğunu ve Anadolu'yu iki sultan arasında paylaştırdığını bildirir.
Nâsıreddîn Muhammed Bey Hakkında
Torumtay'ın torunu Nâsıreddîn Muhammed Bey hakkında Hüsameddin'in verdiği kısa bilgilerden başka bir kaynak bulamadık. Bu kişiye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Bedreddîn el-Aynî'nin Aktarımı
Metindeki el-Aynî alıntısı, tarihçi Bedreddin el-Aynî'nin eserinden Hüsameddin'in yaptığı bir aktarmadır. Bu alıntıyı kendi kaynağında doğrulayamadık. Aynı konuda başka kaynaklar da Moğol yönetiminde ağır vergilerden söz eder; örneğin Mesud II madde yazarı, Anadolu halkının bu dönemde artan vergileri ödemek, Türkmen saldırılarına dayanmak ve devlet adamlarının yolsuzluklarına katlanmak zorunda kaldığını yazar.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 363–364. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar