Mu'îneddîn Pervâne Bey'in birâderi Kutbeddîn Osmân Bey'in mahdûmu olup pervâne-i sultânî iken 691 evâ'ilinde Amasya vâlîsi olmuş ve kendisi Konya'da bulunduğu münâsebetle tarafından Halifetzâde Celâleddîn Mehmed Bey vâlî kâ'im-makâmı olarak kalmış idi.
Moğol hükümdârı Geyhatu Hân mezâlim ve rezâ'il-i şenî'a irtikâbına pek düşkün olarak nefret-i umûmiyyeyi kazanmış olduğu cihetle 693 senesi cumadelâhiresinin dördüncü günü hal' ve katl olundukdan sonra taht-ı İlhânî'ye Baydu Hân bin Turagay bin Hülâgu Hân iclâs edilmiş ve Baydu Hân dahi ammizâdesi olup çokdan beri Amasya'da ikâmet eden Cumûdâr (Cimûdâr) Hân bin Yoşemut bin Hülâgu Hân'ı Anadolu nâzırı nasb etmekle vâlî kâ'im-makâmı olan Celâleddîn Mehmed Bey Amasya vâlîliğine ta'yîn olunmuşdur.
Günümüz Türkçesiyle
Muînüddin Pervâne Bey'in kardeşi Kutbeddin Osman Bey'in oğludur. Sultanın pervânesi (mühür ve yazışma işlerinin başındaki yüksek görevli) iken 691 [1291-92] yılı başlarında Amasya valisi oldu. Kendisi Konya'da bulunduğu için yerine Halifetzâde Celâleddin Mehmed Bey vali vekili olarak kaldı.
Moğol hükümdarı Geyhatu Han zulme ve çirkin işlere pek düşkün olduğu için herkesin nefretini kazanmıştı. 693 [1293-94] yılı cumâdelâhire ayının dördüncü günü tahttan indirilip öldürüldükten sonra İlhanlı tahtına Hülâgu Han'ın torunu, Turagay oğlu Baydu Han oturtuldu. Baydu Han da amcazadesi olan ve uzun zamandır Amasya'da oturan, Hülâgu Han'ın oğlu Yoşemut'un oğlu Cumûdâr (Cimûdâr) Han'ı Anadolu nâzırı (denetçisi) atadı. Bunun üzerine vali vekili olan Celâleddin Mehmed Bey, Amasya valiliğine tayin edildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- pervâne-i sultânî: sultanın pervânesi; sultan adına mühür taşıyan, yazışmaları ve mali işleri yürüten üst düzey görevli
- vâlî kâ'im-makâmı: vali vekili
- mezâlim ve rezâ'il-i şenî'a: zulümler ve çirkin, kötü işler
- hal' ve katl: tahttan indirip öldürme
- iclâs: tahta oturtma
- ammizâde: amca oğlu
- nâzır: denetçi; burada İlhanlılar adına Anadolu'daki Moğol idaresini gözeten üst görevli
- nasb: atama
Pervâne Ailesi ve Amasya
Maddede anılan İzzeddin Muhammed Pervâne Bey, Anadolu Selçuklu devlet adamı Muînüddin Süleyman Pervâne'nin yeğenidir. Muînüddin Süleyman Pervâne, İlhanlı hükümdarı Abaka'nın izniyle 1266'da Sinop'u Trabzon Rum yönetiminden geri almış, bu başarıyla nüfuzunu artırmıştı. Oğlu Muînüddin Mehmed, babasının Abaka tarafından öldürülmesinin ardından 1277'de bağımsızlığını ilan ederek Pervâneoğulları Beyliği'ni kurdu. Aile Sinop'ta Ulucami'yi ve bir medreseyi yaptırmıştır; Pervâneoğulları dönemine ait bu yapılar günümüze ulaşmıştır.
Amasya ile ilişkileri ise Hüsameddin'in aktardığı kadarıyla bu maddede başlar. Bu valilik hakkında Hüsameddin'den başka bir yazılı kaynağa rastlanmadı; yalnızca sonraki maddelerde Amasya'nın bu dönemdeki yönetimi görülür.
Geyhatu'nun Sonu ve Tarih Farkı
Hüsameddin Geyhatu'nun öldürülme tarihini 693 yılı cumâdelâhiresi olarak verir. Ansiklopedi maddesine göre Geyhatu, Hemedan yakınında Baydu'ya yenilmiş, Mugan'a kaçmış, yakalanmış ve 6 Cemâziyelevvel 694'te (24 Mart 1295) idam edilmiştir. Yani kitaptaki tarih bir yıl kadar erkendir; olayların sırası ise aynıdır. Aynı kaynağa göre Geyhatu'nun yönetiminde halk, hükümdarın israfı yüzünden ihtiyaç duyulan parayı toplamak için halka zulmeden İlhanlı memurlarının baskısı altında kalmış, 1294'te kâğıt para (çav) çıkarılması ticareti durdurduğu için birkaç ay sonra bundan vazgeçilmiştir. Hüsameddin'in "genel nefret" dediği hava, bu malî sıkıntı ile birlikte düşünülebilir.
Amasya Müzesi'ndeki Mumyalar
Amasya Müzesi'nde sergilenen sekiz mumyadan biri, bu maddede adı geçen İzzeddin Muhammed Pervâne Bey'e atfedilir; müze yetkililerine göre aynı bölmede eşi ve çocukları, Anadolu nâzırı Şehzade Cumûdâr ve Amasya emiri İşboğa Noyin'in mumyaları bulunur. Mumyaların 1855'e kadar Burmalı Minare Camii'nin türbe bölümünde saklandığı, 2003'te yabancı uzmanlarca yapılan incelemede çocukların hastalıktan öldüğü, Cumûdâr ile İşboğa'nın ise boğularak öldürüldüğünün anlaşıldığı belirtilir. Hüsameddin'in sıraladığı bu yöneticiler, yani Cumûdâr ve Pervâne Bey, bugün müzede yan yana görülebilir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 368–368. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar