Ebûbekir Ağa-Beyzâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Eşraftan Bekir Beyzâde Osmân Bey'in oğlu ve Ömer Paşa'nın kardeşinin oğludur. Sipahi olup pek çok hizmette bulundu. Ömer Paşa'nın kethüdası olarak onunla birlikte çeşitli memleketleri dolaştı. Paşa'nın ölümünden sonra Sivas eyaletinin cizye muhassılı, birkaç kez Amasya kethüdası, Tokat voyvodası ve Amasya beytülmal emini oldu. 1136 [1723-24] yılında İran savaşına gönderildi ve Hemedan'ın fethinde Türkmen ağası oldu. 1141 [1728-29] yılları civarında İran savaşlarında öldü.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• eşrâf: şehrin soylu ve ileri gelen aileleri
• birâderzâde: kardeş oğlu, yeğen
• sipâhî: dirlik sahibi atlı asker
• cizye muhassılı: gayrimüslimlerden alınan baş vergisini (cizye) toplayan görevli
• voyvoda: bir yerin vergi gelirlerini ve asayişini yöneten görevli
• beytü'l-mâl emîni: mirasçısız ölenlerin mallarını ve sahipsiz malları devlet adına yöneten görevli
• Türkmen ağası: adından anlaşıldığına göre orduda Türkmen süvarilerinin başına verilen kumandan
• hudûdunda: civarında, sularında (tarih için)

Bekir Beyzâde Ailesi

Ebûbekir Ağa, Hüsameddin'in yıllıklarında XVII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren sık sık adı geçen Bekir Beyzâde ailesindendir. Amcası Ömer Paşa'nın kariyeri bu yıllıklardan izlenebilir. Bekir Beyzâde Ömer Bey, Amasya'dan Viyana seferine giden beyler arasında sayılır; ardından sadrazam Kara İbrâhim Paşa döneminde kapıcılar kethüdası olur. 1099 [1687-88] yılı civarında Amasya'yı yakıp yıkan seyyid kargaşasında "seyyidlerin en büyük hasmı" olarak saklanmak zorunda kalan ileri gelenler arasında anılır; kargaşa bastırıldıktan sonra kendisine Divriği sancağı verilir. 1100 [1688-89] yılı başında Amasya'da sultan vakıflarının mütevellisidir. 1109 [1697-98] yılında "Musul Beylerbeyi Amasyalı Bekir Beyzâde Ömer Paşa" olarak geçer ve oğlu Osmân Bey o sırada Amasya'nın baş ayanıdır. Yıllıklarda vezirlik rütbesiyle Anadolu valisi olduğu da kayıtlıdır.

Maddede Ebûbekir Ağa'nın amcasının kethüdası olarak "devr-i bilâd" ettiği, yani onunla birlikte görev yerlerini dolaştığı söylenir; Musul ve Anadolu valilikleri bu dolaşmanın durakları olmuş olabilir; kaynakta ayrıntı verilmez. Amcasının oğlu Ömer Paşazâde Osmân Bey ise Amasya'da uzun süre baş ayanlık yapmış, 1128 [1715-16] yılında da bu görevde bulunmuştur. Aynı ciltte, bu Osmân Bey'in baş ayanlığı sırasında ayan meclisine giren Giridlizâde Hacı Ebûbekir Efendi'nin biyografisi de vardır.

Hemedan'ın Fethi

Maddede sözü edilen İran savaşı, Safevî Devleti'nin Afgan saldırıları altında çözüldüğü yıllarda Osmanlı Devleti'nin 1723'te İran'a karşı açtığı savaştır. Bu savaşta Tiflis, Revan ve Tebriz ile birlikte başlıca hedeflerden biri Hemedan idi. Kent, İpek Yolu'nun Kazvin ve Tahran ile Bağdat arasındaki güzergâhında en önemli merkezlerden biriydi. Bağdat valisi Hasan Paşa'nın 1724 baharında ölümü üzerine damadı Ahmed Paşa seraskerliğe getirildi; Musul, Maraş, Karahisar, Kırşehir, Cizre valileri ve eyalet askeri onun emrine verildi. Ahmed Paşa 29 Haziran 1724'te Hemedan'ı kuşattı. Lağımlarla surlarda gedikler açıldıktan sonra yapılan genel hücumla 1 Eylül 1724'te kent ve kale tamamen ele geçirildi. Zafer haberi 16 Eylül'de İstanbul'a ulaştı ve üç gün şenlik yapıldı.

Bu tarihler hicrî 1136 yılının son aylarına düşer; Hüsameddin'in verdiği yıl kuşatmanın tarihiyle tam olarak örtüşür. Kuşatmada Kürt beylerinin atlıları kalenin bir bölümünü çevirmişti; Ebûbekir Ağa'nın Türkmen ağalığı da muhtemelen bu tür eyalet süvarisinden bir birliğin kumandasıdır. Hüsameddin'in yıllıklarına göre aynı fetihte büyük yararlık gösteren Amasya miralayı Kara Hüseyin Bey, mirlivalıkla Hemedan kalesi muhafızı olmuştu; yazar bu kişiyi "ceddim", yani atam diye anar. Bundan birkaç yıl önce, 1128'de de Amasya alaybeyi Kürd Seyyid İbrâhim Ağa'ya Türkmen ağalığı verildiği yıllıklarda kayıtlıdır; bu görevin Amasya'nın askerî ileri gelenlerine daha önce de verildiği görülür.

Osmanlı Devleti 1727 Hemedan Antlaşması ile kente kesin olarak hâkim oldu ve sonraki yıllarda burayı askerî bakımdan takviye etmeyi sürdürdü; özellikle 1729-1730 yıllarında Kilis, Diyarbakır ve Mardin'den piyade ve süvari levendi gönderildi. Ebûbekir Ağa'nın 1141 [1728-29] civarında "İran muharebelerinde" ölmesi, bu barış sonrasındaki karışık sınır yıllarına denk gelir. Ölüm yeri ve şekli hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 91. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt (1099-1109, 1128 ve 1138 yılları vekâyii).

Diğer kaynaklar

• "Hemedan Kuşatması (1724)" maddesi (tr.wikipedia.org).
• "Osmanlı-İran Savaşı (1723-1727)" maddesi (tr.wikipedia.org).