AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebûbekir Efendi-el-Hâc Kadı

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 90–91 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalı Halîl’in oğludur. Amasya ulemâsından ve hâssaten Tefsîrî Mehmed Efendi’den ikmâl-i tahsîl edib ders-i âm oldu. Ayas Ağa müderrisliğinden kadı olup devr-i bilâd ederek 1120 muharreminde Amasya kadısı ve 1121 senesi rebiülevvelinde Ya’kûb Paşa müderrisliği ile mütekâ’id olduğu hâlde 1126’da vefât etdi. Meşâhîr ve kudâtdandır.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalı Halîl'in oğludur. Amasya âlimlerinden ve özellikle Tefsîrî Mehmed Efendi'den okuyarak öğrenimini tamamladı ve ders-i âm oldu. Ayas Ağa Medresesi müderrisliğinden kadılığa geçti; çeşitli şehirlerde kadılık yaptıktan sonra 1120 yılının Muharrem ayında [Mart-Nisan 1708] Amasya kadısı oldu. 1121 yılının Rebîülevvel ayında [Mayıs-Haziran 1709] Yâkûb Paşa Medresesi müderrisliği kendisine emeklilik karşılığı olarak verildi ve emekli iken 1126 [1714] yılında öldü. Tanınmış kişilerden ve kadılardandır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
  • ders-i âm: camide halka ve talebeye açık ders verme yetkisi almış müderris
  • devr-i bilâd etmek: memleketleri dolaşmak; burada sırayla çeşitli kazalarda kadılık yapmak
  • mütekâ'id: emekli
  • meşâhîr: ünlüler, tanınmış kişiler
  • kudât: kadılar

Hocası Tefsîrî Mehmed Efendi

Maddede öğretmeni olarak anılan Tefsîrî Mehmed Efendi, Osmanlı devrinin en çok okunan Türkçe Kur'an tefsirlerinden birinin yazarıdır. Asıl adı Muhammed b. Hamza olup el-Ayıntâbî, es-Sivâsî ve ed-Debbâğ nisbeleriyle anılır. Orhan İyibilgin'in incelemesine göre Tercüme-i Tibyân adlı tefsirini Sultan IV. Mehmed'in isteği üzerine kaleme almış, padişah ondan Kur'an'ı Türkçeye çevirmesini ve anlamındaki incelikleri açıklamasını istemiştir. Ayıntâbî eserinde Begavî, Râzî ve Beyzâvî'nin tefsirlerinden yararlanmıştır. Halkın anlayacağı bir üslupla Türkçe yazıldığı için tefsir defalarca istinsah edilmiş, çeşitli matbaalarda basılmıştır.

Tefsîrî'nin Amasya ulemasıyla bağı başka kaynaklardan da izlenebilir. Amasyalı Âkifzâde ailesini anlatan bir çalışmada, ailenin büyüklerinden Îdî Bayram Efendi'nin (ö. 1121) "Sivaslı Tefsîrî Mehmed Efendi (ö. 1111)" gibi âlimlerden okuduğu, sonra Amasya müftülüğü ve İkinci Bayezid Medresesi müderrisliği yaptığı yazılıdır. Hüsameddin de dördüncü cildin yıllıklarında 1111 [1699-1700] yılı ölenleri arasında "Sivas Müftüsü, meşhur âlim Tefsîrî Mehmed Efendi"yi sayar. Buna göre maddenin sahibi, XVII. yüzyılın son çeyreğinde Sivas ve Amasya çevresinde ders veren bu müfessirin talebe halkasından yetişmiştir.

Ayas Ağa ve Yâkûb Paşa Medreseleri

Ebûbekir Efendi'nin kadılıktan önceki son müderrislik makamı olan Ayas Ağa Medresesi bugün ayaktadır. Amasya'nın Şamlar Mahallesi'nde, Zübeyde Hanım Caddesi ile Türbedar Sokak arasında bulunan yapıyı 1495 yılında II. Bayezid'in kapıağası Ayas Ağa yaptırmıştır. Halk arasında Küçük Ağa Medresesi diye de anılan medrese, U planlı klasik Osmanlı medreselerindendir; kitabesi ve vakfiyesi bulunmakta olup anıt eser olarak tescillidir ve bakımından Vakıflar Genel Müdürlüğü sorumludur.

Emeklilik makamı olarak verilen Yâkûb Paşa müderrisliği, Çelebi Mehmed devri emirlerinden Yakup Paşa'nın adını taşır. Yakup Paşa'nın 1413 yılında Amasya'da yaptırdığı, bugün Çilehane Camii diye bilinen yapı esasen bir Halvetî tekkesidir; mescit, tekke ve çile hücrelerinden oluşur, 1939 depreminde ağır hasar görmüş ve 1964'te Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmıştır. Hüsameddin'in andığı müderrislik kadrosunun bu yapı topluluğuyla nasıl bir bağı olduğu okunan kaynaklarda açıkça belirtilmez.

Kısa Bir Kadılık Hayatı

Ebûbekir Efendi önce yerel hocalardan icazet almış, sonra şehirde müderrislik yapmış, ardından kadı olarak çeşitli kazaları dolaşıp sonunda doğduğu şehrin kadılığına gelmiştir. Bu Amasya kadılığı kısa sürmüş, bir yıl sonra bir medrese kadrosu emeklilik geliri olarak kendisine bağlanmıştır. Maddede adı geçen babası Halîl ile Ebûbekir Efendi'nin ailesine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 90–91. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt (1111 yılı vekâyii).

Akademik çalışmalar

  • Orhan İyibilgin, "Tefsîrî Mehmed Efendi ve Tibyân Tefsiri", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 18 (2011), s. 387-404.

Resmî kaynaklar

  • T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı, "Ayas Ağa (Küçük Ağa) Medresesi" kültür envanteri kaydı ve "Çilehane Camii" (kulturportali.gov.tr).

Diğer kaynaklar

  • "Amasyalı Âkifzâde Abdürrahim Efendi (v. 1231/1816)", İsmailağa Telif (telif.ismailaga.org.tr).

6. Cilt içindekiler