Amasyalıdır. Sevincerli Ömer Paşa’nın mahdûmudur. Yeniçeri olup mükerreren Amasya serdârı, 1094’de yeniçeri eytâmına nâzır olup 1098’de ba’zı hidemâtından dolayı İstanbul’a gidip ocakda beytü’l-mâlci, 1099 senesi muharreminde zağarcıbaşı, rebiülevvelinin üçüncü günü kul kethüdâsı olarak parladı.
İki buçuk ay kadar mevki’inde kalabildi. Sene-i mezbûre cumâdelûlâsının on altıncı günü zorbaların ibrâmıyla azl ve müte’âkiben tekâ’üde sevk edildi. 1100 senesi evâ’ilinde Amasya’da görüldü. 1101 senesi muharreminde Köprülüzâde Fâzıl Mustafa Paşa sadr-ı a’zam oldukta saferinin dokuzuncu günü yeniçeri ağası oldu. ¹⁷
Ancak sadr-ı müşârün-ileyhin kendisine olan teveccühü ve i’timâdını selb edecek isnâdâta ma’rûz kaldığından 1101 senesi rebiülevvellinin on beşinci günü azledilip Amasya’ya gönderildi. Kendisine Tokat emvâlinden vazîfe-i tekâ’üd verilip 1113 senesi evâhirinde vefât etdi. [270]
Amasya’da bunun evlâdına “Ağaoğulları” dendi. Karasenir’de Ağaburnu denilen yer, bunun bağ ve bahçesi idi. Sevincer’de Ağa Çiftiliği de bunundu. Oğulları Ömer, Osmân, Ali Beylerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Sevincerli Ömer Paşa'nın oğludur. Yeniçeri olup birkaç defa Amasya serdarı (şehirdeki yeniçerilerin komutanı), 1094'te [1683] yeniçeri yetimlerinin nazırı oldu. 1098'de [1686-87] bazı hizmetleri dolayısıyla İstanbul'a gidip ocakta beytülmalci, 1099 yılı muharreminde [Kasım 1687] zağarcıbaşı ve aynı yılın rebiülevvelinin üçüncü günü [7 Ocak 1688] kul kethüdası olarak parladı.
Bu makamda ancak iki buçuk ay kadar kalabildi. Aynı yılın cemaziyelevvelinin on altıncı günü [19 Mart 1688] zorbaların ısrarıyla azledildi ve ardından emekliye sevk edildi. 1100 yılının başlarında [Kasım 1688] Amasya'da görüldü. 1101 yılı muharreminde Köprülüzâde Fâzıl Mustafa Paşa sadrazam olunca, saferin dokuzuncu günü [22 Kasım 1689] yeniçeri ağası oldu.
Ancak sadrazamın kendisine olan teveccühünü ve güvenini ortadan kaldıracak suçlamalara maruz kaldığından 1101 yılı rebiülevvelinin on beşinci günü [27 Aralık 1689] azledilerek Amasya'ya gönderildi. Kendisine Tokat gelirlerinden emeklilik maaşı bağlandı ve 1113 yılının sonlarında [1702 baharı] vefat etti.
Amasya'da onun soyuna "Ağaoğulları" denildi. Karasenir'de Ağaburnu denilen yer onun bağı ve bahçesiydi. Sevincer'deki Ağa Çiftliği de onundu. Oğulları Ömer, Osmân ve Ali Beylerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- serdâr: burada bir şehirdeki yeniçerilerin başı
- yeniçeri eytâmı nâzırı: ölen yeniçerilerin yetimlerine ait işlere bakan görevli
- hidemât: hizmetler
- beytü'l-mâlci: ocakta mirasçısız ölenlerin mallarıyla ilgilenen görevli
- zağarcıbaşı: av köpeği yetiştiren zağarcılar ortasının başı, ocağın büyük ağalarından
- kul kethüdâsı: yeniçeri ağasından sonra ocağın en etkili yöneticisi, "kethüda bey"
- ibrâm: ısrar, zorlama
- müte'âkiben: ardından
- isnâdât: birine yüklenen suçlamalar
- emvâl: mallar, burada devlet gelirleri
- vazîfe-i tekâ'üd: emeklilik maaşı
- evâhir: bir zaman diliminin son günleri
Ocak İçinde Bir Yükseliş
Ebûbekir Ağa'nın İstanbul'daki yükselişi, Yeniçeri Ocağı'nın iç hiyerarşisini adım adım izler. Abdülkadir Özcan'ın ansiklopedi maddelerine göre zağarcıbaşı, ocağın altmış dördüncü ortasını oluşturan zağarcıların başı ve yeniçeri ağası divanının tabii üyesiydi; bu makama genellikle saksoncubaşı getirilir, nadiren başka görevlilerden de tayin yapılırdı. Zağarcıbaşı ocak içinde terfi ederse kul kethüdası olurdu. Kul kethüdası ise rütbe bakımından sekbanbaşının altında, zağarcıbaşının üstündeydi; ancak XVII. yüzyılın ikinci yarısından sonra işlev bakımından sekbanbaşını geçmiş ve doğrudan yeniçeri ağalığına yükseltilir olmuştu. Kul kethüdası mutlaka ocak içinden yetiştiği için kurumun usullerini iyi bilir, dışarıdan getirilen yeniçeri ağasına yardımcı, hatta bazen vekil olurdu. Ocak içinde tutuklama yetkisi olan tek görevli de oydu. Sekbanbaşı ve yeniçeri ağası dahil bütün ocak zabitleri, askeri kışkırtabileceği endişesiyle kul kethüdasından çekinirdi.
Hüsameddin'in "parladı" diye anlattığı bu hızlı yükseliş, beytülmalcılıktan zağarcıbaşılığa ve iki ay sonra kul kethüdalığına geçişle tamamlanmıştır. Bu basamakların kitapta verilen sırası, ansiklopedi maddelerinde anlatılan ocak düzeniyle tam olarak uyuşur.
1688 Kargaşası ve Azli
Ebûbekir Ağa'nın kul kethüdası olduğu aylar, II. Süleyman'ın tahta çıkışını izleyen karışık günlere düşer. Şeyhî Mehmed Efendi'nin Vekâyi'u'l-Fuzalâ'sında II. Süleyman devrinin yeniçeri ağalarını sayan liste o günlerin havasını açıkça yansıtır: sekbanbaşılıktan ağalığa getirilen Harputlu Ali Ağa 27 Rebiülâhir 1099'da eşkıyanın hücumuyla öldürülmüş, eşkıyanın isteğiyle sıradan bir neferken ağa yapılan Zorba el-Hâc Ali Ağa da bir gün sonra katledilmiştir. Hüsameddin'in Ebûbekir Ağa'nın 1099 cemaziyelevvelinde "zorbaların ısrarıyla" azledildiğini yazması bu kargaşanın bir parçasıdır.
Yeniçeri Ağalığı: Hüsameddin ve Şeyhî
Ebûbekir Ağa'nın yeniçeri ağalığı, Hüsameddin'in kaydının çağdaş bir kaynakla birebir doğrulanabildiği bir noktadır. Şeyhî'nin aynı listesinde şu kayıt bulunur: "Ebû Bekr Ağa, kethüdâ beylikten mütekâid iken yeniçeri ağası olup ba'dehu ma'zûl oldı. Fî 15 Rebîü'l-evvel sene 1101." Yani kul kethüdalığından emekli iken yeniçeri ağası olmuş ve 15 Rebiülevvel 1101'de azledilmiştir. Bu tarih Hüsameddin'in verdiği azil tarihiyle birebir aynıdır. Şeyhî'nin olayları gün gün anlattığı bölümde ise 26 Muharrem 1101 Çarşamba günü Tekirdağlı Mustafa Paşa'nın azledilip sadaret mührünün Köprülüzâde Mustafa Paşa'ya verildiği, aynı gün Yeniçeri Ağası Mahmûd Ağa'nın Sofya sahrasına serasker tayin edilerek yerine Ebû Bekr Ağa'nın yeniçeri ağası yapıldığı yazılıdır. Listede Mahmûd Ağa'nın serasker olarak gönderilmesine 9 Safer 1101 tarihi düşülmüştür; Hüsameddin'in "saferin dokuzuncu günü" diye verdiği tarih bununla örtüşür. Kararın 26 Muharrem'de alınıp görev değişiminin 9 Safer'de tamamlanmış olması mümkündür.
Şeyhî ayrıca Ebûbekir Ağa'nın yerine kimin geldiğini de bildirir: Ohrili Arabacı Ali Ağa, Köprülüzâde Mustafa Paşa'nın sadaret kethüdası iken 1101 rebiülevvelinde Ebû Bekr Ağa'nın yerine yeniçeri ağası olmuş, sonra rikâb-ı hümâyun kaymakamlığına ve sadrazamlığa yükselmiştir. Ebûbekir Ağa'nın sadrazamın gözünden düşmesi, demek ki sadrazamın kendi kethüdasını bu makama getirme isteğiyle aynı zamana rastlar. Fâzıl Mustafa Paşa'nın sadareti sırasında yeniçeri ocağını ıslah ederek maaşlardan tasarruf sağladığı da kaynaklarda anlatılır.
Bugünkü listelerde bu kısa ağalık farklı biçimlerde görünür. Kimi listelerde 1689-1690 yıllarında "Ebubekir Ağa/Paşa" adıyla anılır ve Niğbolu valiliğine terfi ettirildiği belirtilir; kimilerinde ise Koca Mahmud Ağa'nın ardından doğrudan Arabacı Ali Ağa'ya geçilir ve Ebûbekir Ağa hiç yer almaz. Hem Hüsameddin'in hem Şeyhî'nin kaydı onun terfi ile değil, azille ayrıldığını göstermektedir. Hüsameddin de dipnotunda, Şeyhî'nin zeylinde adı geçen ve yeniçeri ağası olan başka bir Ebûbekir Ağa'nın bu zatla karıştırılmaması gerektiğini belirtir. Gerçekten de Şeyhî'nin listesinin III. Ahmed devrine ait kısmında iki Ebû Bekr Ağa daha görünür: biri sekbanbaşı iken yeniçeri ağası olup 14 Şevval 1125'te Bosna eyaletine gönderilmiş, öteki kethüda bey iken ağa olup 7 Safer 1128'de azledilmiştir. Aynı adı taşıyan bu ağaların bugünkü listelerde birbirine karışmış olması muhtemeldir.
Sevincer ve Ağaoğulları
Ebûbekir Ağa'nın babası Sevincerli Ömer Paşa'dır ve ailenin Ağa Çiftliği de Sevincer'dedir. Sevincer bugün Amasya'nın Merkez ilçesine bağlı bir köydür ve 1928'den beri aynı adı taşımaktadır. Karasenir'deki Ağaburnu mevkii ile Amasya'da "Ağaoğulları" diye anılan aile hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Babası Ömer Paşa ile oğulları Ömer, Osmân ve Ali Beyler hakkında da başka kaynaklarda bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 90. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Abdülkadir Özcan, "Kul Kethüdâsı", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/kul-kethudasi).
- Abdülkadir Özcan, "Zağarcıbaşı", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/zagarcibasi).
Kitaplar
- Şeyhî Mehmed Efendi, Vekâyi'u'l-Fuzalâ: Şeyhî'nin Şakâ'ik Zeyli, haz. Ramazan Ekinci, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul 2018, 3. Cilt, s. 1880-1881, 1903, 2001-2002, 2826-2827.
Diğer kaynaklar
- "List of Janissary Aghas" (en.wikipedia.org) ve "Yeniçeri ağaları listesi" (tr.wikipedia.org), erişim 2026.
- "Fâzıl Mustafa Paşa (ö. 1691)", ADEMDER (ademder.org.tr/blog/osmanli-tarihi/osmanli-devlet-adamlari/fazilmustafapasa).
- "Sevincer" (tr.wikipedia.org), erişim 2026.