Amasya’nın İnepazar nâhiyesi köylerinden Efteli Halîl’in oğludur. Amasya fuzalâsından İkincizâde Abdullah sânî, Mütevellîzâde el-Hâc Ahmed Efendilerden ikmâl-i tahsîl edib yıllarca ders-i âm oldu. 1136’da dersiyye-i Muzaffer Paşa bin Ali Bey’e mevkûf olan Targullı Mâlikânesi mutasarrıfı oldu.
1143’de müftülüğe nasbı mukarrer iken kabûl etmedi. Dersiyyesiyle iştigâl edib 1146 senesi saferinin evâsıtında vefât etdi. Kibâr-ı ulemâdan, vakûr, müteverri’, usûl-i fıkıh ve kelâmda mâhir, müte’abbid bir zât idi.
Kibâr-ı ulemâdan mahdûmu es-Seyyid el-Hâc Abdullah Efendi mezkûr dersiye mutasarrıfı olup 1206’da vefâtıyla mahdûmu es-Seyyid Mehmed Efendi ve 1220 recebinde vefâtına binâen oğulları es-Seyyid Ahmed Sa’deddîn, Ebûbekir, Mustafa Efendiler dersiyye-i [274] mezkûreye mutasarrıf oldular.
Es-Seyyid Ahmed Sa’deddîn Efendi 1247’de vefâtıyla oğulları es-Seyyid Ömer, Mahmûd, Mehmed, Osmân Efendiler ve es-Seyyid Ebûbekir Efendi de 1239 cumâdelûlâsında vefâtıyla oğulları es-Seyyid Ahmed, Ali Efendiler ve 1259’da es-Seyyid Ahmed Efendi’nin vefâtıyla birâderi es-Seyyid Ali Efendi dersiye mutasarrıfı oldular.
Efteli Hacı Ebûbekir Efendi’nin dayısı Efteli Ömer Ağa Amasya’da Dayı Ömer Ağa demekle meşhûr olduğundan oğlu el-Hâc Mehmed Ağa ve bunun mahdûmu olan yeniçeri ağası vezîr Süleyman Paşa “Dayıoğlu” demekle meşhûr idiler.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın İnepazar nahiyesi köylerinden Efteli Halîl'in oğludur. Amasya'nın faziletli âlimlerinden İkincizâde ikinci Abdullah Efendi ile Mütevellîzâde Hacı Ahmed Efendi'den okuyarak öğrenimini tamamladı ve yıllarca ders-i âm olarak bulundu. 1136 [1723-24] yılında, Muzaffer Paşa bin Ali Bey'in ders vakfına bağlanmış olan Targullı Mâlikânesi'nin tasarrufu kendisine verildi.
1143 [1730-31] yılında müftülüğe atanması kararlaştırılmışken bunu kabul etmedi. Ders vakfının görevleriyle uğraşarak 1146 yılı Safer ayının ortalarında [Temmuz 1733] öldü. Büyük âlimlerden, ağırbaşlı, haramdan sakınan, fıkıh usulü ve kelâm ilimlerinde usta, kendini ibadete vermiş bir zattı.
Büyük âlimlerden olan oğlu Seyyid Hacı Abdullah Efendi bu ders vakfının sahibi oldu. 1206 [1791-92] yılında onun ölümüyle oğlu Seyyid Mehmed Efendi, Mehmed Efendi'nin de 1220 yılı Receb ayında [Eylül-Ekim 1805] ölümü üzerine oğulları Seyyid Ahmed Sa'deddîn, Ebûbekir ve Mustafa efendiler bu ders vakfına sahip oldular.
Seyyid Ahmed Sa'deddîn Efendi 1247 [1831-32] yılında ölünce oğulları Seyyid Ömer, Mahmûd, Mehmed ve Osmân efendiler; Seyyid Ebûbekir Efendi de 1239 yılı Cemâziyelevvel ayında [Ocak-Şubat 1824] ölünce oğulları Seyyid Ahmed ve Ali efendiler; 1259 [1843] yılında Seyyid Ahmed Efendi'nin ölümüyle de kardeşi Seyyid Ali Efendi bu ders vakfının sahibi oldular.
Efteli Hacı Ebûbekir Efendi'nin dayısı Efteli Ömer Ağa, Amasya'da "Dayı Ömer Ağa" diye tanındığından, onun oğlu Hacı Mehmed Ağa ile Mehmed Ağa'nın oğlu olan yeniçeri ağası vezir Süleyman Paşa "Dayıoğlu" diye anılırlardı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- fuzalâ: faziletli kişiler, âlimler
- sânî: ikinci (aynı adı taşıyan ikinci kişi)
- dersiyye: bir müderrise ders karşılığı tahsis edilen vakıf geliri
- mevkûf: vakfedilmiş, bir vakfa bağlanmış
- mâlikâne: geliri bir kişiye ömür boyu bırakılan vergi kaynağı ya da arazi
- mutasarrıf: (burada) bir gelirin ya da malın kullanım hakkına sahip olan
- nasb: atama; mukarrer: kararlaştırılmış
- iştigâl: uğraşma
- evâsıt: (ayın) ortaları
- kibâr-ı ulemâ: büyük âlimler
- vakûr: ağırbaşlı; müteverri': haramdan ve şüpheliden sakınan; müte'abbid: kendini ibadete veren
- usûl-i fıkıh: İslam hukukunun yöntem ilmi; kelâm: inanç esaslarını akli delillerle inceleyen ilim
İnepazar ve Efte
Hüsameddin'in "İnepazar" dediği nahiye, bugün Amasya Merkez ilçesine bağlı Ezinepazar köyünün çevresidir. Yerleşimin adı 1602 tarihli kayıtlarda "cuma pazarı" anlamına gelen Ezinepazarı olarak geçer. Ezinepazar 1987'de belediye olmuş, nüfusu 2000'in altına düşünce 2013'te yeniden köy statüsüne dönmüştür; şehir merkezine 38 kilometre kadar uzaklıktadır.
Ailenin lakabı olan "Efteli" ise Efte adlı bir köye işaret eder. Bekir Başalan'ın Amasya'da adı değiştirilen yerleşimler üzerine hazırladığı tabloda, bugün Merkez ilçeye bağlı Sarımeşe köyünün eski adı "Efte" olarak gösterilmiştir. Hüsameddin'in andığı Efte köyünün bugünkü Sarımeşe olması kuvvetle muhtemeldir; ancak bu köyün Osmanlı döneminde İnepazar nahiyesine bağlı olup olmadığı okunan kaynaklardan doğrulanamadı. Hüsameddin'in yıllıklarında, XVII. yüzyılın ilk çeyreğinde Geldiklan nahiyesinde tımar sahibi olan dergâh çavuşlarından "Efteli Mustafa Ağa" adı da geçer; Efteli lakabının daha önceki kuşaklarda da Amasya'da tanındığı anlaşılır.
Bir Ders Vakfının Yüz Yılı
Maddenin en dikkat çekici yanı, bir ders vakfının (dersiye) aynı ailenin elinde yüz yılı aşkın bir süre nasıl el değiştirdiğini adım adım göstermesidir. Ebûbekir Efendi'nin 1136 [1723-24] yılında tasarrufuna aldığı Targullı Mâlikânesi geliri; oğlu Abdullah Efendi'ye, ondan torunu Mehmed Efendi'ye, ondan üç torun çocuğuna ve nihayet 1259 [1843] yılında Seyyid Ali Efendi'ye geçmiştir. Gelirin kaynağı olan Targullı mâlikânesinin bugün hangi adla anıldığı ve vakfın kurucusu Muzaffer Paşa bin Ali Bey'in kim olduğu konusunda okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Maddede ailenin "seyyid" unvanıyla anıldığı da görülür. Ebûbekir Efendi'nin kendisi bu unvanı taşımazken oğlu "es-Seyyid el-Hâc Abdullah Efendi" diye geçer; unvanın anne tarafından mı geldiği ya da sonradan mı kazanıldığı maddeden anlaşılmaz.
1143 Yılında Müftülüğü Reddetmesi
Ebûbekir Efendi'nin müftülüğü kabul etmediği 1143 [1730-31] yılı, Amasya için çalkantılı bir yıldı. Hüsameddin'in yıllıklarına göre bir önceki yılın sonunda şehrin baş ayanı Gürcüzâde Hacı İbrâhim Bey ile Helvâcı Hacı İsmâil Ağa taraftarları arasında çıkan kavga büyük bir yangına ve can kayıplarına yol açmış, olayı soruşturmak üzere önce yeni mutasarrıf Selîm Paşa, ardından Köprülüzâde Fâzıl Abdullah Paşa Amasya'ya gelmişti. Aynı yılın Rebîülevvel ayında müftü Şeyh Mustafa Efendi "taraf tutuyor" denilerek azledilmiş, yerine eski müftü Çorumlu Hâfız Mehmed Efendi getirilmiş; Cemâziyelâhir başında Çorumlu Mehmed Efendi ölünce Tokatlı Şeyh Mustafa Efendi yeniden müftü olmuştur. Ebûbekir Efendi'ye teklif edilen müftülüğün bu değişikliklerden birine denk gelmesi muhtemeldir; ancak kaynakta bu bağ açıkça kurulmaz.
Dayıoğlu Süleyman Paşa
Maddenin sonunda anılan "Dayıoğlu" lakabı, Ebûbekir Efendi'nin dayısı Efteli Ömer Ağa'dan gelir: Ömer Ağa şehirde "Dayı Ömer Ağa" diye tanındığı için torunları "Dayıoğlu" adıyla anılmıştır. Ailenin en tanınmış ferdi olan Süleyman Paşa, Hüsameddin'in yıllıklarında birkaç yerde görünür. Önce Amasya'nın yeniçeri serdarları arasında savaşa giden "Dayıoğlu Süleyman" olarak geçer; sonra "Amasyalı Dayıoğlu Süleyman Ağa yeniçeri ağası olmuştu" denir. Yeniçeri ağalığından azledildikten sonra Rumeli beylerbeyliği payesiyle Hotin muhafızı olmuş, daha sonra bir Rus savaşı açıldığında vezirlik rütbesiyle savaşa gönderilmiştir. Süleyman Paşa'ya dair başka kaynaklarda ayrıca bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 91. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt (1142-1143 yılları ve XVIII. yüzyıl ikinci yarısı vekâyii).
Akademik çalışmalar
- Bekir Başalan, "Amasya İlinde İsimleri Değiştirilen Yerleşim Yeri Adları Üzerine Bir İnceleme", Folklor Akademi Dergisi, 7/3 (2024), s. 1382-1391.
Diğer kaynaklar
- "Ezinepazar" maddesi (tr.wikipedia.org).