Ebûbekir Ağa-Kürd es-Seyyid

Günümüz Türkçesiyle

Amasya'nın güneyinde bulunan Olus köyünde oturan Kürt aşiretlerinden Pehlüvanlı aşiretinin reisi Ahmed Bey bin Ebûbekir Bey'in oğludur. Gençken zeamet sahiplerinden (züamâ) idi; babası ölünce aşiret reisi olan İbrâhim Bey'in yanında kaldı. Sonra ona damat olarak belirlendi.

İbrâhim Bey'in ölümü üzerine Amasya'ya yerleşti ve Mumcuzâde Seyyid Ahmed Paşa'ya bağlanarak onun kethüdası oldu; Paşa Amasya mutasarrıfı olunca 1098 [1686-87] yılında Amasya mütesellimi oldu. 1101 [1689-90] yılında Seyyid Paşa idam edilince bir süre gözden düştü. 1110 [1698-99] yılından itibaren ayan meclisinin üyesi olarak bulundu ve 1117 [1705-06] yılına doğru öldü. Oğulları Seyyid İbrâhim Paşa ile Sarı Mustafa Bey'dir. Bunlara ve bunların çocuklarına "Kürd Bekiroğulları" denildi. Seyyid İbrâhim Paşa'nın oğlu Seyyid Mustafa Paşa, Seyyid Sarı Mustafa Bey'in oğlu da Seyyid Ebûbekir Bey'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• cenûb: güney; kâin: bulunan
• züamâ: zeamet (büyük dirlik) sahipleri, dirlikli sipahiler
• ta'ayyün etmek: belirlenmek, seçilmek
• intisâb: bir büyüğün maiyetine girme, ona bağlanma
• kethüdâ: bir devlet adamının işlerini yürüten yardımcısı, kâhya
• mutasarrıf: sancağın yöneticisi; mütesellim: mutasarrıf yokken sancağı onun adına yöneten vekil
• menkûb: felakete uğramış, gözden düşmüş
• a'yân meclisi: şehrin ileri gelenlerinden oluşan yerel yönetim kurulu
• sâl: yıl; mahdûm: oğul

Olus Köyü ve Amasya'nın Kürt Köyleri

Hüsameddin'in "Olus" diye yazdığı köy, bugün Amasya Merkez ilçesine bağlı Oluz köyüdür. Köyün adı 1928 tarihli kayıtlarda Oluş olarak geçer; sonradan Toklucak adı verilmiş, 2012'den beri yeniden Oluz adıyla kaydedilmektedir. Amasya'daki değiştirilmiş yer adlarını inceleyen Bekir Başalan da Toklucak'ın eski adını "Olus/Oluz" olarak gösterir. Köy şehir merkezine 33 kilometre kadar uzaklıktadır; Oluz Höyük adlı eski yerleşim tepesi de bu köyün yakınındadır. Hüsameddin köyü şehrin güneyine koyar; köy gerçekte şehrin güneybatısına düşer.

Hüsameddin aynı eserin dördüncü cildindeki yıllıklarda bu köyü "Ulus Köyü" diye anar ve Amasya mütesellimi Seyyid Ebûbekir Ağa'nın doğum yeri olarak gösterir. Orada anlatıldığına göre mütesellim, bu köyün çevresinde oturan Kürtlerden topladığı adamlarla Amasya'da dilediği gibi davranmış, seyyidlerin her türlü hareketine arka çıkmış ve halkı bu adamlarla susturmuştur. Bu kayıt, maddedeki kısa biyografinin ardındaki siyasî tabloyu gösterir: Ebûbekir Ağa, bir aşiret beyinin oğlu olarak şehre gelmiş, kendi aşiret çevresinden derlediği kuvveti Mumcuzâdelerin hizmetine sokmuştur.

Amasya çevresinde Kürt adıyla anılan topluluklar Osmanlı tahrirlerinden beri bilinir. Başalan'ın tablosuna göre bugün Merkez ilçeye bağlı Ardıçlar köyünün eski adı "Kürtler", Karaçavuş köyünün eski adı ise "Kürtlerkayı"dır. Pehlüvanlı aşiretinin Amasya'daki kolu hakkında okunan kaynaklarda ayrıca bir bilgiye rastlanmadı.

Mumcuzâde Seyyid Ahmed Paşa ve Seyyidler Çekişmesi

Ebûbekir Ağa'nın bağlandığı Mumcuzâde Seyyid Ahmed Paşa, Hüsameddin'in yıllıklarında XVII. yüzyılın ikinci yarısında Amasya'yı sarsan çekişmelerin baş aktörlerinden biri olarak görünür. Aile Pervâne Bey Mahallesi ayanındandır; ataları Kınalı Osmân'a "Kınalı Mumcu" denildiği için çocukları Mumcuzâde adıyla tanınmıştır. Seyyid Ahmed önce şehir kethüdası olarak Köprülü Mehmed Paşa'ya dayanmış, birkaç kez Amasya'dan sürülüp yeniden dönmüş, şehirdeki seyyidlerin başına geçmiştir. Hüsameddin'e göre 1098 yılının Cemâziyelâhir ayında Amasya sancağı, Ordu-yı Hümâyun'a giden Vezir Çelebi İbrâhim Paşa'dan alınarak "garip bir şekilde" Seyyid Ahmed Bey'e verilmiştir. Maddemizdeki mütesellimlik bu tayinle başlar.

Yıllıklarda bu dönemin ağır bir dille anlatıldığı görülür: seyyidler ve Kürtler adına toplanan bir takım adamların ayanı ve halkı suçlayıp cezalandırdığı, büyük haksızlıklar yapıldığı, ayan ve halkın seyyidlerden şikâyetçi olduğu yazılır. Şehirde çıkan büyük yangın ve kanlı çatışmanın sorumluları arasında da Mumcuzâde Seyyid Ahmed Paşa ile kardeşi Deli Seyyid sayılır. 1099 yılında Seyyid Paşa'ya Kastamonu beylerbeyiliği verilip acele Rumeli savaşına gitmesi emredilmiş, o da maiyetiyle Amasya'dan ayrılmıştır.

Paşa'nın idam tarihi konusunda Hüsameddin'in kendi maddeleri arasında küçük bir ayrılık vardır. Bu madde idamı 1101 [1689-90] yılına koyar; aynı ciltte Paşa'nın yeğeni Abdülcelilzâde Seyyid Ahmed Ağa'nın biyografisinde ise "1102'de Seyyid Paşa'nın idamında" denir. Okur iki tarihin birbirine yakın olduğunu, kesin günün bu kaynaklardan belirlenemediğini göz önünde tutmalıdır.

Kürd Bekiroğulları

Ailenin adı, maddenin sahibi Ebûbekir (kısaca Bekir) Ağa'dan gelir; "Kürd" sıfatı da aşiret kökenini hatırlatır. Hüsameddin'in yıllıklarında oğullarından Seyyid İbrâhim, 1128 [1715-16] yılı başında Mora savaşında yararlık gösteren Amasya askerine rütbeler dağıtılırken "Türkmân ağalığı" verilen "Amasya alaybeyi Kürd Seyyid İbrâhim Ağa" olarak geçer; maddede adı Seyyid İbrâhim Paşa diye verildiğine göre sonradan paşalığa yükselmiştir. 1170-1171 [1756-58] yıllarına ait kayıtlarda levend eşkıyasının takibine giden alaybeyi "Kürd Bekir Bey" adı da görülür. Bu kişinin, maddenin sonunda anılan torun Seyyid Ebûbekir Bey olması kuvvetle muhtemeldir; ancak kaynakta bu bağ açıkça kurulmaz.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 90. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt (1098-1099, 1128 ve 1170-1171 yılları vekâyii); 6. Cilt, "Ahmed Ağa-Abdülcelilzâde" maddesi.

Akademik çalışmalar

• Bekir Başalan, "Amasya İlinde İsimleri Değiştirilen Yerleşim Yeri Adları Üzerine Bir İnceleme", Folklor Akademi Dergisi, 7/3 (2024), s. 1382-1391.

Diğer kaynaklar

• "Oluz, Amasya" maddesi (tr.wikipedia.org/wiki/Oluz,_Amasya).