Köprülüdür. Köprü ve Amasya’da şeyhü’l-kurrâ olan Giridli el-Hâc Mehmed Efendi’nin mahdûmu olup Köprü’de doğdu. Amasya’da tahsîl-i ilm ve ma’rifet edib İstanbul’a gitdi. Ammizâdesi Hüseyin Paşa’nın sadâretinde Bâb-ı âlîde kethüdâ kalemine girdi.
1122’de Köprülüzâde Nu’mân Paşa’nın sadâretinde [275] kethüdâ kâtibi olarak dâhil-i zümre-i hâcegân oldu. Ba’dehû mukâbele-i süvârî, sânîyen kethüdâ kâtibi olup 1127’de azliyle Amasya’ya gönderildi.
Amasya’da Ömer Paşazâde Osmân Bey’in baş-a’yânlığında meclis-i a’yâna a’zâ olup cür’etkârâne harekâtı yüzünden birkaç def’a teftîşâta uğradı. 1143 vak’asında zî-medhal görülmekle Diyârbekir’e nefy edilip 1144’de ma’fuvven avdet ve 1147 hudûdunda vefât etdi. Kâtib, nâfizü’l-kelîm, müteharrik bir zât idi.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Köprü'de ve Amasya'da şeyhülkurrâ olan Giridli Hacı Mehmed Efendi'nin oğlu olup Köprü'de doğdu. Amasya'da ilim ve bilgi tahsil ettikten sonra İstanbul'a gitti. "Amcasının oğlu" (ammizâdesi) diye andığı Hüseyin Paşa'nın sadrazamlığı sırasında Bâbıâli'de kethüda kalemine girdi.
1122 [1710] yılında Köprülüzâde Nu'mân Paşa'nın sadrazamlığı sırasında kethüda kâtibi olarak hâcegân zümresine katıldı. Sonra süvari mukabelecisi, ikinci kez kethüda kâtibi oldu ve 1127 [1715] yılında azledilerek Amasya'ya gönderildi.
Amasya'da Ömer Paşazâde Osmân Bey'in baş ayanlığı sırasında ayan meclisine üye oldu; cüretkâr davranışları yüzünden birkaç kez soruşturmaya uğradı. 1143 [1730-31] olayında parmağı olduğu görülerek Diyarbekir'e sürüldü; 1144 [1731-32] yılında affedilerek döndü ve 1147 [1734-35] yılları civarında öldü. Kâtip, sözü geçer, hareketli bir zattı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- şeyhü'l-kurrâ: Kur'an kıraatini öğretenlerin başı, kıraat hocası
- ammizâde: amca oğlu
- Bâb-ı âlî: sadrazamlık dairesi, hükümet merkezi
- kethüdâ kalemi: sadrazam kethüdasının (sadaret kethüdası) yazı işleri dairesi
- hâcegân: devlet dairelerinin kıdemli kâtipleri; zümre: sınıf
- mukâbele-i süvârî: süvari askerinin kayıtlarını tutan ve denetleyen kalemin başı
- sânîyen: ikinci kez
- teftîşât: soruşturmalar
- zî-medhal: bir işte parmağı, payı olan
- nefy: sürgün; ma'fuvven: affedilerek; avdet: dönüş
- nâfizü'l-kelîm: sözü geçen, sözü dinlenen; müteharrik: hareketli, girişken
Köprülü Sadrazamların Gölgesinde Bir Kâtip
Ebûbekir Efendi'nin İstanbul'daki bütün kariyeri Köprülü ailesinden iki sadrazamın himayesinde geçmiştir. Maddede "amcasının oğlu" diye anılan Hüseyin Paşa, Osmanlı tarihinde Amcazâde Hüseyin Paşa adıyla bilinen sadrazamdır. M. Münir Aktepe'nin yazdığı ansiklopedi maddesine göre Hüseyin Paşa, Köprülü Mehmed Paşa'nın küçük kardeşi Hasan Ağa'nın oğluydu; "Amcazâde" lakabını amcasının oğlu Fâzıl Ahmed Paşa'nın sadrazamlığı sırasında almıştı. Zenta bozgunundan sonra 1697 Eylül'ünde sadrazam oldu, 26 Ocak 1699'da Karlofça Antlaşması'nı imzaladı ve 4 Eylül 1702'de mührü padişaha göndererek istifa etti; birkaç hafta sonra Kumburgaz'daki çiftliğinde öldü.
Hüsameddin'in "ammizâdesi" ifadesi iki türlü okunabilir. Giridli ailesinin Köprülülerle gerçekten akraba olduğu düşünülebileceği gibi, yazar paşayı tanındığı lakapla anarken bu kelimeyi kullanmış da olabilir. Okunan kaynaklarda Giridli ailesiyle Köprülüler arasında bir akrabalık bağına rastlanmadı.
Kâtibin hâcegân sınıfına yükseldiği 1122 [1710] yılı, Köprülüzâde Nu'mân Paşa'nın çok kısa süren sadrazamlığına denk gelir. Abdülkadir Özcan'ın yazdığı maddeye göre Fâzıl Mustafa Paşa'nın oğlu olan Nu'mân Paşa, 18 Rebîülâhir 1122 [16 Haziran 1710] tarihinde Çorlulu Ali Paşa'nın yerine sadrazam olmuş, 20 Cemâziyelâhir 1122 [16 Ağustos 1710] tarihinde azledilmiştir. Adaletiyle ün kazanmış, dinî konulardaki titizliği yüzünden "Hoca Paşa" diye anılmış, sadarete gelişinde halkın gösterdiği büyük teveccüh III. Ahmed'i kuşkulandırmıştı. Giridlizâde'nin hâcegânlığa yükselişi bu iki aylık sadarete sığar.
1143 Olayı ve Diyarbekir Sürgünü
Maddede kısaca "1143 vak'ası" diye geçen hadise, Hüsameddin'in dördüncü cildindeki yıllıklarda ayrıntısıyla anlatılır. 1142 yılının Zilkade ayında [Mayıs-Haziran 1730] Hacı İlyas Mahallesi'nde, baş ayan Gürcüzâde Hacı İbrâhim Bey'in konağının yakınındaki bir evde yangın çıkmış, yangının Hacı İbrâhim Bey'e muhalif olan Helvâcı Hacı İsmâil Ağa taraftarlarınca kasten çıkarıldığı söylenince iki taraf birbirine girmiştir. Bir mahalle baştan başa yanmış, iki taraftan on kadar kişi öldürülmüş, pek çok ev yağmalanmıştır.
1143 yılı başında Amasya mutasarrıfı olan Selîm Paşa yüz kadar kişiyi tutuklayarak soruşturmaya başlamış, ancak İran savaşına gitmek zorunda kalınca durumu Bâbıâli'ye bildirmiştir. Ardından Mısır valisi ve Anadolu müfettişi Köprülüzâde Fâzıl Abdullah Paşa Amasya'ya gelerek ayanı, ulemayı, esnaf kethüdalarını tek tek dinlemiş ve İstanbul'dan aldığı fermanla Cemâziyelâhir başında [Aralık 1730] ağır cezalar vermiştir. Gürcüzâde Hacı İbrâhim Bey Samsun'a, Helvâcı Hacı İsmâil Ağa Ankara'ya sürülmüş; yıllıklardaki ifadeyle "dersiâm Kara İsmâil ile Giritlioğlu Hacı Ebûbekir Efendiler'i Diyârbekir'e" göndermiş, suçlulardan on iki kişiyi de idam ettirmiştir. Bu kayıt maddedeki Diyarbekir sürgününü birebir doğrular.
Yıllıklarda Giritlioğlu'nun adı bu olaydan önce de geçer: müftü Âkif Mustafa Efendi'ye Ömer Paşazâde Osmân Bey, Rahtuvân Paşazâde Hacı İbrâhim Bey ve başka ileri gelenlerle birlikte Ortaköylü Hacı Vahâb ve Giritlioğlu Hacı Ebûbekir efendilerin hesaplarını görmek ve haklarındaki şikâyetleri soruşturmak görevi verilmiştir. Maddedeki "birkaç defa teftişata uğradı" ifadesi bu tür soruşturmalara işaret eder. Ömer Paşazâde Osmân Bey de Amasyalı Bekir Beyzâde Ömer Paşa'nın oğlu olup 1109 [1697-98] ve 1128 [1715-16] yıllarında baş ayan olarak görülür.
Amasya'daki bu yerel çatışma, İstanbul'da Lâle Devri'ni sona erdiren Patrona Halil isyanıyla aynı yıla rastlar. İsyan 28 Eylül 1730'da başlamış, III. Ahmed tahttan indirilmiş ve I. Mahmud tahta geçmiştir. Hüsameddin'in "1143 vak'ası" dediği olay ise başkentteki isyan değil, Amasya'nın kendi ayan çekişmesidir; iki olayı birbirine karıştırmamak gerekir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 92. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt (1109, 1128 ve 1142-1143 yılları vekâyii).
Akademik çalışmalar
- M. Münir Aktepe, "Amcazâde Hüseyin Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr).
- Abdülkadir Özcan, "Köprülüzâde Nûman Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr).
Diğer kaynaklar
- "Patrona Halil İsyanı" maddesi (tr.wikipedia.org).