AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebûbekir Ağa-Kasâb Bekiroğlu el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 100 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya serdârı Abdullah Ağa’nın oğludur. Yeniçeri, birinci bölüğünün alemdârı, ba’dehû Amasya serdârı olarak temâyüz etdi. 1223’de serdengeçdiler ağası olup Rus harbine gitdi. Avdetde yine Amasya serdârı olup turnacı-bâşı pâyesi aldı. Hâciyân meclîsine a’zâ da olup 1235 hudûdunda vefât etdi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya serdarı Abdullah Ağa'nın oğludur. Yeniçeri, birinci bölüğün bayraktarı, daha sonra Amasya serdarı olarak öne çıktı. 1223'te [1808-09] serdengeçtiler ağası olup Rus savaşına gitti. Dönüşte yine Amasya serdarı oldu ve turnacıbaşı payesi aldı. Hacılar meclisinin üyesi de olup 1235 [1819-20] dolaylarında öldü.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • serdâr: (burada) şehirdeki yeniçerilerin başı, yeniçeri serdarı
  • bölük: Yeniçeri Ocağı'nın birliklerinden biri
  • alemdâr: bayraktar, sancağı taşıyan
  • temâyüz etmek: sivrilmek, öne çıkmak
  • serdengeçdiler ağası: savaşta en ön safta çarpışan gönüllü birliklerin komutanı
  • pâye: göreve fiilen başlamadan verilen rütbe ve unvan
  • turnacıbaşı: Yeniçeri Ocağı'nın altı büyük ağasından biri
  • hâciyân meclisi: şehrin hacı unvanlı ileri gelenlerinin meclisi

Kasap Bekiroğulları'nın Bir Başka Kolu

Bu madde, bir önceki sayfada biyografisi verilen Haseki Bekir Ağa ile aynı aileye, Amasya'nın Hacı İlyas Mahallesi'nden Kasap Hacı Ebûbekir Ağa'nın soyuna aittir. Hüsameddin'in aileye dair verdiği bilgilere göre ailenin kurucusu sayılabilecek Kasap Hacı Ebûbekir Ağa yeniçeri olup Prut savaşında yararlık göstermiş, Amasya serdarı ve İran savaşında serdengeçti ağası olmuş, 1159 başlarında [1746] ölmüştü. Oğulları Mehmed, Abdülfettâh ve Abdülbâkî Ağaların soyuna "Kasap Bekiroğulları" denildi. Hüsameddin, Abdülfettâh Ağa'nın oğulları arasında Abdullah Ağa'yı sayar ve "Serdar Abdullah Ağazâde Ebûbekir Ağa"nın oğlunun Ârif Mehmed Ağa olduğunu ekler. Buna göre bu maddedeki Hacı Ebûbekir Ağa, ailenin kurucusunun torununun oğludur ve adını dedesinin babasından almıştır. Hüsameddin'e göre oğlu Ârif Mehmed Ağa, torunu da Abdülhalîm Ağa'dır. Başka kaynaklarda bu kişiye dair bilgiye rastlanmadı.

Ailenin dört kuşak boyunca Amasya serdarlığını elde tutması, XVIII. yüzyılda taşradaki yeniçeri serdarlığının nasıl bir aile mesleğine dönüştüğünü gösterir. Abdülkadir Özcan'a göre yeniçeri serdarı, yeniçeri ağası tarafından küçük yerlere asayiş ve inzibat için görevlendirilen, "korucu" ve "oturak" denilen kıdemli ve emekli yeniçerilerin önde gelen subaylarıydı. Menteşe'deki benzer bir âyân ailesi üzerine yapılan araştırmada da kaza serdarlarının XVIII. yüzyılda büyük ölçüde serdengeçti ağalarından seçildiği belirtilir. Hacı Ebûbekir Ağa'nın da hem serdengeçti ağası hem serdar olması bu düzene uyar.

Serdengeçtiler ve 1808 Seferi

Serdengeçti, Osmanlı savaşlarında düşman içine dalan ya da kuşatılmış kaleye ilk giren fedailere verilen addı. Özcan'ın anlattığına göre XVI. yüzyıldan itibaren genellikle gönüllü yeniçerilerden oluşan serdengeçtiler "bayrak" adı altında 120'şer kişilik birlikler halinde örgütlenmiş, en ön safta çarpıştıkları için "ölüm eri" diye de anılmıştır. Sağ dönenlerin maaşlarına zam yapılır, başlarına kuş tüyleriyle süslü "serdengeçti kavuğu" giyme hakkı tanınırdı. Zamanla taşradan da serdengeçti yazılmaya başlanmıştır.

Hacı Ebûbekir Ağa'nın serdengeçti ağası olarak katıldığı savaş, 1806-1812 Osmanlı-Rus savaşıdır; 1223 yılı, Şubat 1808 ile Şubat 1809 arasına denk gelir. Mehmet Mert Sunar'ın çalışmasına göre bu savaş, Osmanlı Devleti'nin iç karışıklıklarla sarsıldığı bir dönemde yapılmış, asker toplama süreci XVIII. yüzyılın ikinci yarısındaki savaşlardan farklı olmamıştır. Taşradaki yeniçerilerin sefere katılması için Ocak tarafından görevlendirilen turnacıbaşılar taşraya gönderilir, "yerli kulları" denilen yeniçerilerin belirlenen tarihlerde orduya katılması sağlanmaya çalışılırdı. Kazalarda kadılar, âyân ve ileri gelenlerle birlikte istenen sayıda askeri toplayıp göndermekle yükümlüydü. Pek çok âyânın kendi bölgesinin rakiplerin eline geçmesinden korkarak sefere gitmekten kaçındığı bir dönemde Amasya serdarının bizzat serdengeçti ağası olarak cepheye gitmesi kayda değerdir.

Turnacıbaşı Payesi

Seferden dönüşte aldığı turnacıbaşı payesi, Yeniçeri Ocağı'nın üst rütbelerinden birine aitti. Özcan'a göre turnacıbaşı, ocak ağaları denilen altı büyük ağanın en küçük rütbelisiydi; ocak içinde hasekibaşının üstünde, saksoncubaşının altında yer alırdı. Asıl görevi kumandanı olduğu ortanın düzenini sağlamak ve devşirme memuru sıfatıyla asker adayı toplamaktı. Hacı Ebûbekir Ağa'nın taşıdığı unvan bir paye, yani rütbenin itibarıydı. Aynı ailenin bir başka mensubu Haseki Bekir Ağa'nın da benzer biçimde haseki payesi alması, Kasap Bekiroğulları'nın savaş hizmetlerini İstanbul'daki ocak hiyerarşisinden gelen unvanlarla taçlandırdığını gösterir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 100–100. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

6. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.