Ebûbekir Ağa-Pazarbaşızâde es-Seyyid el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

Surre-i hümayun emini olup 1201 yılı rebiülevvelinde [Aralık 1786 - Ocak 1787] ölen Amasyalı Hacı Mustafa Ağa bin Pazarbaşı Hacı Ebûbekir Ağa'nın oğludur. Babasının ölümü üzerine Amasya ve Bolu sancaklarında 61.271 akçelik bir zeamet kendisine verildi; aynı yılın cemaziyelevvelinde [Şubat-Mart 1787] buna bir müteferrika gediği de eklendi. Görevler arasında dolaşarak saray kapıcıbaşılarından oldu; Amasya sancağı haslarının emini, ardından Tokat voyvodası oldu. 1222 cemaziyelevvelinde [Temmuz-Ağustos 1807] görevden alınmış olarak İstanbul'a gitti ve 1223 yılı ramazanında [Ekim-Kasım 1808] öldü. Üsküdar'da gömülüdür.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• surre-i hümâyûn emîni: padişahın her yıl Mekke ve Medine halkına gönderdiği para ve hediyeleri götürüp dağıtmakla görevli kişi
• pazarbaşı: çarşı ve pazarın düzeninden sorumlu kimse
• irtihâl: ölüm
• ze'âmet: timardan büyük, geliri yüksek dirlik
• uhdesine tevcîh: üzerine verilme
• sene-i mezbûre: adı geçen yıl
• müteferrika gediği: sarayda müteferrika olarak görev yapma hakkı veren sınırlı sayıdaki kadrolardan biri
• ilhâk: ekleme, katma
• devr-i hidemât: çeşitli hizmetlerde sırayla bulunma
• hâssa emîni: devlete ya da padişaha ait has gelirlerini toplayan görevli
• ma'zûlen: görevden alınmış olarak
• medfûn: gömülü

Babadan Oğula Geçen Zeamet ve Gedik

Maddedeki en dikkat çekici bilgi, Ebûbekir Ağa'nın babasının ölümü üzerine hem zeametini hem de müteferrika gediğini almasıdır. Müteferrika, Osmanlı sarayında soy ve mevki bakımından seçkin kişilerden seçilen ve belirli bir işle değil değişik hizmetlerde görevlendirilenlerin genel adıydı. Erhan Afyoncu'nun anlattığına göre XVI. yüzyılın sonlarından itibaren müteferrika kadroları "gedik" sistemiyle sınırlandırılmış, 1713'te III. Ahmed'in hükmüyle müteferrika sayısı 200 olarak belirlenmiş ve bu sayı sonradan da sabit kalmıştı. Gedikli müteferrikalarda görev almak için gediğin boşalması gerekiyordu; gedikli bir müteferrika ölürse zeameti oğulları arasında paylaştırılır, müteferrikalık gediği ise büyük oğluna verilirdi. Hüsameddin'in verdiği bilgiler, Hacı Mustafa Ağa'nın ölümünden birkaç ay sonra zeamet ile gediğin oğluna geçmesiyle bu kurala tam olarak uyar. Ebûbekir Ağa'nın büyük oğul olduğu da buradan çıkarılabilir.

61.271 akçe gibi kesin bir rakamın verilmesi, Hüsameddin'in burada bir tevcih kaydından ya da zeamet defterinden yararlandığını düşündürür. Zeametin hem Amasya hem Bolu sancağında olması, babanın geçmişte iki farklı bölgede hizmet karşılığı dirlik edindiğini gösterir.

Surre Emini Hacı Mustafa Ağa

Babası Hacı Mustafa Ağa'nın taşıdığı surre eminliği, Osmanlı devlet törenlerinin en itibarlı görevlerinden biriydi. Ş. Tufan Buzpınar'a göre İstanbul'daki surre merasimini Haremeyn vakıflarını da yöneten Dârüssaâde ağası düzenler; hazırlıklar, surrenin yol boyunca güvenliğinden ve Haremeyn'e ulaştıktan sonra dağıtımından sorumlu olan surre emininin tayiniyle başlardı. Padişahın katıldığı törende Mekke emirine yazılmış nâme-i hümayun, surre keseleri ve defterleri surre eminine teslim edilir, mahmil yüklü devenin de yer aldığı surre alayı saraydan çıkardı. Hüsameddin'in başka bir maddesinde Mustafa Ağa'nın 1201 rebiülevvelinde "hac yolunda" öldüğü belirtilir; buna göre görevini yerine getirirken ya da dönüş yolunda ölmüş olmalıdır.

Kitap İçinde Bir Tutarsızlık

Hüsameddin bu maddede Mustafa Ağa'yı "Pazarbaşı Hacı Ebûbekir Ağa"nın oğlu olarak gösterir. Aynı ciltte Pazarbaşı Hacı Ebûbekir Ağa bin Ali'nin hacılar ve âyân meclislerinin üyesi olarak 1167'den [1753-54] sonra öldüğü, oğulları Hacı Ali ve Mustafa Ağalar ile soylarına "Pazarbaşıoğulları", kısaca "Pazaroğulları" denildiği yazılıdır. Ancak Hüsameddin, Amasya mütesellimi Hacı Efendizâde Hacı Ahmed Ağa'nın maddesinde surre emini Hacı Mustafa Ağa'yı Ahmed Ağa'nın kardeşi olarak anar, onun 1201 rebiülevvelinde hac yolunda öldüğünü ve oğlu Seyyid Hacı Ebûbekir Ağa'nın devlet ricalinden olduğunu ekler. Hacı Efendizâde Ahmed Ağa ise kapıcıbaşı Hacı Ebûbekir Ağa bin Mustafa Ağa bin Sarı Mehmed Ağa'nın oğludur. Bu durumda surre emini Mustafa Ağa'nın babası için kitapta iki farklı Ebûbekir Ağa gösterilmiş olur. Ölüm tarihlerinin ve oğlunun adının aynı olması, iki kaydın aynı kişiye ait olduğunu düşündürür; hangisinin doğru olduğu ancak sicil kayıtlarıyla çözülebilir. Bu araştırmada başka kaynaklarda bu kişiye dair bilgiye rastlanmadı.

Tokat Voyvodalığı

Ebûbekir Ağa'nın son görevi olan Tokat voyvodalığı, XIX. yüzyıl başında bölgedeki büyük âyân ailelerinin denetimindeydi. Mehmet Beşirli'nin Tokat voyvodalığı üzerine araştırmasına göre Bozok mutasarrıfı Cabbârzâde Süleyman Bey 1214-1222 [1799-1807] yılları arasında Tokat voyvodalığı mukataasını mâlikâne olarak idare etmiş ve bu dönemde voyvodaları kendisi atamıştır. 1222/1807 yılı için mukataa yine Süleyman Bey'e ihale edilmiş, o da İlbaşıoğlu Ahmed Ağa'yı voyvoda tayin etmiştir. Hüsameddin'in Ebûbekir Ağa'nın 1222 cemaziyelevvelinde görevden alındığını söylemesi bu tarihle örtüşür. Buna göre Ebûbekir Ağa'nın Tokat'ta Cabbârzâde Süleyman Bey adına görev yapan voyvodalardan biri olması muhtemeldir; bu bir çıkarımdır, adı söz konusu araştırmada geçmez. Aynı araştırma, Tokat voyvodalığı kurulurken Asitâne tarafından ayrıca satılan mukataalar arasında "Hasha-i Amasya"yı da sayar. Ebûbekir Ağa'nın daha önce yürüttüğü Amasya sancağı hâssaları eminliği, bu tür has gelirlerinin toplanmasıyla ilgili bir görevdi; voyvodalığa geçişi bu bakımdan aynı mali işlerin daha geniş bir alanda sürdürülmesi sayılabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 99–99. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• Erhan Afyoncu, "Müteferrika", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/muteferrika
• Ş. Tufan Buzpınar, "Surre", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/surre
• Mehmet Beşirli, "Tokat Voyvodalığı (1774-1842)", Belleten, 69/254, 2005. https://belleten.gov.tr/eng/full-text/3505/tur