AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebûbekir Efendi-Mengülcüzâde el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 100 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya ulemâsından el-Hâc İbrâhim Efendi bin Ali’nin mahdûmudur. Ulemâdan tahsîl-i ilm edib Saçlı el-Hâc Mahmûd Efendi’ye dâmâd olarak teayyün etdi. Hâciyân meclisine a’zâ iken 1239’da şehir kethüdâsı olup 1241 senesi şevvâlinde ma’zûl ve ba’dehû meclis-i a’yân a’zâsı olduğu halde 1248 sâlinden sonra vefât etdi. Erbâb-ı ma’ârif ve a’yândan bir hânedân idi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya âlimlerinden Ali oğlu Hacı İbrâhim Efendi'nin oğludur. Âlimlerden ilim tahsil etti ve Saçlı Hacı Mahmûd Efendi'ye damat olarak öne çıktı. Hacılar meclisinin üyesiyken 1239 [1823-24] yılında şehir kethüdası (şehir halkının hükûmet nezdindeki temsilcisi) oldu, 1241 yılı Şevval ayında [Mayıs-Haziran 1826] bu görevden alındı. Ardından ileri gelenler meclisinin (meclis-i a'yân) üyesi olarak bulunduğu sırada, 1248 [1832-33] yılından sonra öldü. Bilgili kişilerden ve şehrin ileri gelenlerinden oluşan bir aileydi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • mahdûm: oğul
  • tahsîl-i ilm: ilim öğrenimi
  • dâmâd olarak teayyün etmek: damat olarak sivrilmek, tanınmak
  • ma'zûl: görevden alınmış
  • ba'dehû: bundan sonra
  • meclis-i a'yân: şehrin ileri gelenlerinden oluşan yerel meclis
  • erbâb-ı ma'ârif: bilgi ve kültür sahibi kimseler

Şehir Kethüdalığı

Ebûbekir Efendi'nin üç yıl kadar yürüttüğü şehir kethüdalığı, Osmanlı kasaba ve şehirlerinde daha çok malî işlerde devletle halk arasında aracılık eden, vergilerin ve ortak harcamaların halka dağıtılıp toplanmasını üstlenen, genellikle seçimle iş başına gelen bir görevdi. Belgelerde "şehir kâhyası" ya da "şehir vekili" diye de anılır. Kurum XIX. yüzyıl ortalarına kadar yaşadı; ancak 1826'da ihtisap nazırlıklarının, 1836'da Evkaf Nezâreti'nin kurulmasıyla görevlerinin önemli bir kısmı başka memurlara geçti. Ebûbekir Efendi'nin görevden alındığı 1241 Şevvali, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırıldığı Haziran 1826'ya denk gelir. Bu iki olay arasında bir bağ olup olmadığını Hüsameddin söylemez; tarihlerin örtüşmesi yalnızca dikkat çekici bir rastlantı olarak kaydedilebilir.

Saçlı ve Mengülcü Aileleri

Ebûbekir Efendi'nin kayınpederi Saçlı Hacı Mahmûd Efendi, Hüsameddin'in başka maddelerinde Amasya müftüsü olarak anılır; 6. ciltteki 358. maddede bu müftünün nüfuzunun rakibi Nâbî Efendi Yeğeni Ebûbekir Efendi'yi fetva makamından uzaklaştırdığı anlatılır. Aynı ciltte Saçlızâde İbrâhim Efendi'nin maddesinde Mengülcüzâde ailesinden bir başka İbrâhim Efendi'nin adı geçer ve iki aile için halk arasında söylenen "Çözük saç, kırık mengül" sözü aktarılır. Bu söz, Saçlı ve Mengülcü ailelerinin Amasya'da birlikte anılan, birbirine yakın iki ilmiye ailesi olduğunu gösterir.

Hüsameddin kitabın birinci cildinde, Eski Kethüdâ Mahallesi'ndeki Kâşifiye Medresesi'nin müderrisleri arasında "Saçlı Dâmâdı Mengülcüzâde es-Seyyid Ebûbekir Efendi"yi sayar ve 1255 [1839-40] yılında onun ölümü üzerine yeğeni Seyyid Ali Efendi'nin müderris olduğunu yazar. Kişi aynıysa, burada yalnızca "1248'den sonra" diye verilen ölüm tarihi 1255 olarak belirginleşir ve Ebûbekir Efendi'nin bir medrese müderrisliği de üstlendiği anlaşılır. Bu, iki kaydın karşılaştırılmasına dayanan bir çıkarımdır. Bunun dışında başka kaynaklarda Ebûbekir Efendi'ye dair bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 100–100. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt (Kâşifiye Medresesi bahsi) ve 6. Cilt (Saçlızâde İbrâhim Efendi maddesi), Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022.

Akademik çalışmalar

6. Cilt içindekiler