Merzifonludur. Birâderzâdesi olup Merzifon’da gördüğüm Dedezâde es-Seyyid Mehmed Hilmî Efendi’nin ta’rif ve beyânı üzere Köprülü Mehmed Paşa’nın kayın pederi Dede [304] Yûsuf Ağa’nın ahfâdından es-Seyyid el-Hâc Mehmed Ağa bin es-Seyyid Ebûbekir Ağa bin el-Hâc Mehmed Ağa bin el-Hâc Hüseyin Efendi’nin mahdûmu ve silahdâr-ı şehriyâri es-Seyyid Abdullah Ağa’nın hemşîrezâdesidir.
Dayısı müşârün-ileyh es-Seyyid Abdullah Ağa’nın delâletiyle genç yaşında enderûn mektebine girdi. Sarây-ı hümâyûnda tahsîl-i ilm ü kemâl ederek tefeyyüz edib 1224’de baş-kollukçu, 1233’de baş-çuhadâr-ı şehriyârî oldu. 1243 şevvalinde bu hizmetten afv edilip yine enderûnda kaldı.
1244 senesi rebiülevvelinde Sultân Mahmûd-i Sânî’ye kahvecibaşı, 1245 recebinin yirmi birinde hazîne-i hümâyûn kethüdâsı, 1247’de silahdârlık makâmının ilgâsıyla enderûn-ı hümâyûn nâzırı olarak Sultân Mahmûd’un fevkalâde teveccühlerini kazandı. 1250 senesi muharreminde pederi ve 1251 senesi ramazânında kendisi vefât etdi. Ebû Eyyüb Ensârî türbesi civârında medfûndur.
Âlim, âkil, sâdık, müttakî, kerîm olup Merzifon ve Hasankale’de hayrâtı, birer câmi ve mektebi, pederinin de Hacı Hamza kasabasında bir medresesi vardır. Bu medrese vakfiyesi 1249 târîhinde tanzîm edilip kuyûd-ı vakfiye idâresinde [305] müsecceldir. Bu vakfiyesinde pederi “es-Seyyid el-Hâc Mehmed Ağa bin es-Seyyid Ebûbekir Ağa bin Mehmed Ağa” diye mezkûrdur.
Birâderi es-Seyyid el-Hâc Hüseyin Ağa 1266’da vefât edib mahdûmu es-Seyyid Mehmed Hilmî Efendi meşâhîr-i şu’arâ-yı Merzifon’dan idi. 1330’da vefât etdi. Sâhib-i tercemenin mahdûmu erkân-ı harb kâ’im-makâmlarından es-Seyyid Mehmed Süheyl Bey 1293’de rakıdan vefât etdi. Sefîh, müskîrâta mübtelâ idi.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Kardeşinin oğlu olup Merzifon'da gördüğüm Dedezâde Seyyid Mehmed Hilmî Efendi'nin anlatıp açıkladığına göre, Köprülü Mehmed Paşa'nın kayınpederi Dede Yûsuf Ağa'nın torunlarından Seyyid Hacı Mehmed Ağa'nın oğludur. Bu Mehmed Ağa, Seyyid Ebûbekir Ağa'nın, o da Hacı Mehmed Ağa'nın, o da Hacı Hüseyin Efendi'nin oğludur. Kendisi ayrıca padişahın silahdarı Seyyid Abdullah Ağa'nın kız kardeşinin oğludur.
Dayısı adı geçen Seyyid Abdullah Ağa'nın aracılığıyla genç yaşta Enderun mektebine (sarayın iç hizmet okulu) girdi. Saray-ı Hümâyunda ilim ve olgunluk kazanarak yetişti; 1224 [1809-10] yılında baş-kullukçu, 1233 [1817-18] yılında padişahın baş-çuhadarı oldu. 1243 Şevvalinde [Nisan-Mayıs 1828] bu hizmetten affedildi, ama yine Enderun'da kaldı.
1244 yılı Rebiülevvel ayında [Eylül-Ekim 1828] Sultan İkinci Mahmud'un kahvecibaşısı, 1245 Receb ayının yirmi birinde [6 Ocak 1830] Hazine-i Hümâyun kethüdası, 1247 [1831-32] yılında silahdarlık makamının kaldırılmasıyla Enderun-ı Hümâyun nazırı olarak Sultan Mahmud'un olağanüstü teveccühünü kazandı. 1250 yılı Muharreminde [Mayıs-Haziran 1834] babası, 1251 yılı Ramazanında [Aralık 1835-Ocak 1836] kendisi öldü. Ebû Eyyûb Ensârî türbesi yakınında gömülüdür.
Bilgili, akıllı, sadık, Allah'tan korkan ve cömert bir kişiydi. Merzifon'da ve Hasankale'de hayır eserleri, birer camisi ve mektebi vardır; babasının da Hacı Hamza kasabasında bir medresesi vardır. Bu medresenin vakfiyesi 1249 [1833-34] tarihinde düzenlenmiş olup vakıf kayıtları idaresinde tescillidir. Bu vakfiyede babası "Seyyid Hacı Mehmed Ağa bin Seyyid Ebûbekir Ağa bin Mehmed Ağa" diye anılır.
Kardeşi Seyyid Hacı Hüseyin Ağa 1266 [1849-50] yılında öldü. Onun oğlu Seyyid Mehmed Hilmî Efendi, Merzifon'un ünlü şairlerindendi ve 1330 [1911-12] yılında öldü. Biyografisi yazılan kişinin oğlu, kurmay kaymakamlarından (yarbaylarından) Seyyid Mehmed Süheyl Bey ise 1293 [1876] yılında rakıdan öldü. Savurgan ve içkiye düşkün biriydi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- birâderzâde: kardeş oğlu, yeğen
- ahfâd: torunlar, soy
- hemşîrezâde: kız kardeşin oğlu
- silahdâr-ı şehriyârî: padişahın silahdarı, Enderun'un en yüksek iç hizmet görevlilerinden
- delâlet: aracılık, yol gösterme
- tefeyyüz etmek: feyz alıp yetişmek
- baş-kollukçu, baş-çuhadâr: Enderun'daki hizmet rütbeleri
- kahvecibaşı: padişahın kahve hizmetinin başı
- hazîne-i hümâyûn kethüdâsı: saray hazinesinin kâhyası
- ilgâ: kaldırılma
- müsecceldir: kayıtlıdır, tescillidir
- erkân-ı harb kâ'im-makâmı: kurmay yarbay
- sefîh: savurgan, ölçüsüz yaşayan
- müskirât: sarhoşluk veren içkiler
Dede Yûsuf Ağa ve Köprülüler
Hüsameddin'in aileyi bağladığı Dede Yûsuf Ağa, Köprülü Mehmed Paşa'nın eşi Ayşe Hanım'ın babasıdır. Köprülü Mehmed Paşa gençliğinde Amasya'ya bağlı Köprü (bugünkü Vezirköprü) kasabasına giderek Ayşe Hanım'la evlenmiş ve Köprülü lakabını buradan almıştır. Oğlu Fâzıl Ahmed Paşa'nın annesi de, kasabanın voyvodası Yûsuf Ağa'nın kızı Ayşe Hanım'dır. Merzifon'daki Dedezâdeler'in bu Yûsuf Ağa'ya uzanan soyu ailenin kendi anlatısına dayanır; Hüsameddin bunu Mehmed Hilmî Efendi'nin ağzından aktarır ve başka bir belgeyle desteklemez.
Enderun'dan Yetişen Bir Saray Adamı
Ebûbekir Efendi'nin saraydaki yükselişi, Eyüp'teki kabri üzerine yapılmış bir derlemede de hemen hemen aynı tarihlerle anlatılır: 1233'te başçuhadar, Nisan 1828'de bu görevden alınıp görevsiz olarak mabeynde tutulma, Eylül 1828'de kahvecibaşılık, 6 Ocak 1830'da Hazine-i Hümâyun kethüdalığı ve 1831'de silahdarlığın kaldırılmasıyla Enderun nazırlığı. Ölüm tarihi orada 22 Ramazan 1251 (11 Ocak 1836) olarak gün gün verilir. Aynı kayda göre Ebûbekir Efendi ile oğlu Süheyl Bey'in kabirleri Eyüp'te, Bostan İskelesi Sokağı üzerinde, Mihrişah Vâlide Sultan İmareti karşısındaki mezarlıktadır; Ebûbekir Efendi'nin fesli şahideli lahdinde on mısralık bir kitabe vardır. Hüsameddin'in "Ebû Eyyûb Ensârî türbesi yakınında" demesi bu konumla uyuşur.
İki kaynak bir noktada ayrılır. Hüsameddin, Ebûbekir Efendi'yi Silahdar Seyyid Abdullah Ağa'nın kız kardeşinin oğlu (hemşîrezâde) sayar; Eyüp'teki derleme ise babası Mehmed Ağa'yı Abdullah Ağa'nın kardeşi olarak gösterir. Hüsameddin'in 12. ciltteki Silahdar Abdullah Ağa maddesinde Abdullah Ağa, Merzifon ileri gelenlerinden Dede Hacı Mehmed Ağa'nın kızının oğlu olarak tanıtılır. Bu durumda aile bağı anne tarafından da kurulmuş olabilir; kesin akrabalık derecesi kaynaklardan çözülememektedir.
Eyüp'teki derleme iki bilgi daha ekler. Birincisi, Ebûbekir Efendi'nin Merzifon ve Hasankale'nin yanında Erzurum'da da birer cami ve mektep, İstanbul'da Balat'ta da bugün yerinde olmayan bir çeşme yaptırdığıdır. İkincisi, onu bir tarih yazarı olarak tanıtmasıdır: bu kayda göre Ebûbekir Efendi 1182-1228 (1768-1813) yılları arasındaki olayları Vak'a-i Cedîde adlı kısa bir eserde anlatmış, eser 1332 (1916) yılında İstanbul'da 42 sayfa olarak basılmıştır. Aynı kayıtta, eserdeki ifadelerden yazarının IV. Mustafa taraftarı olduğunun anlaşıldığı belirtilir. Hüsameddin bu esere hiç değinmez. Vak'a-i Cedîde'nin yazarı olan Ebûbekir Efendi ile Merzifonlu Enderun nazırının aynı kişi olduğu yalnızca bu derlemede ileri sürülmektedir; başka bir kaynakla doğrulanamadı.
Yeğeni Şair Hilmî Dede
Hüsameddin'in bilgi aldığı Dedezâde Mehmed Hilmî Efendi, Merzifon'un tanınmış şairlerindendir. Nüfus kaydına göre 1244 (1828) yılında Merzifon'un Sormasud Mahallesi'nde doğmuş, babası Hüseyin Efendi, annesi Hamide Hanım'dır; bu da Hüsameddin'in "kardeşi Hüseyin Ağa'nın oğlu" kaydıyla uyuşur. Ziya Paşa'nın Amasya mutasarrıflığı sırasında onun himayesini kazanmış, memuriyetle birçok yere gitmiş ve ömrünün sonunda kaza nakibüleşrafı payesi almıştır. Konuşurken bile secili ve kafiyeli sözler kullandığı, kız kardeşinin de şair olduğu anlatılır. Mürettep bir divanı ve bir mevlidi vardır; şiirleri 1984'te Orhan Bilgin tarafından yayımlanmıştır. Ölüm tarihi kimi kaynaklarda 1329 (Mayıs 1913) olarak verilir; Hüsameddin'in 1330 kaydı bundan bir yıl kadar ayrılır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 100–100. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 12. Cilt, "Abdullah Ağa-Silâhdâr es-Seyyid" maddesi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022.
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Kitaplar