Amasya fuzalâsından müfessir-i meşhûr el-Hâc Abdunnebî Nâbî Efendi’nin birâderi Hâfız Ali Efendi bin Hüseyin Ağa bin Kalender bin Mûsa bin Halîl’in mahdûmu ve Türkmen el-Hâc Ebûbekir Efendi’nin kerîmezâdesidir. Amasya’da doğup amcasından ve Payaslı el-Hâc Mehmed Efendi’den ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm ve Payaslı Hacı Mehmed Efendi’ye dâmâd oldu.
1231’de icâzet verip mücîz ders-i âmlardan iken 1232’de Çerkeşli Mehmed Efendi’nin mahlûlünden Ebûbekir Paşa Medresesi müderrisi oldu. Bir yıl sonra ma’zûl olup 1234’de bâ-imtihân ikinci def’a medrese-i mezbûre müderrisi 1238 senesi [306] cumâdelûlâsının üçüncü günü Amasya müftüsü oldu.
1239 senesi recebinde zuhûr eden Yeniçeri-Talebe vak’asında ihtifâ etdiğinden şa’bânın yirmi üçüncü günü azledildi. 1242 senesi zilhiccesinde Amasya yeniçerilerinin katl ve nefyi hakkında erbâb-ı şûrâya muvâfakat etdiğinden yeni teşekkkül eden meclis-i a’yân a’zâsı oldu.
1244 senesi rebiülevvelinde ikinci def’a Amasya müftüsü olup Emîr-i imâm Abdullatîf Efendi’nin kütübhânesi civârındaki hânesini fetvâ-hâne yapdı. Fakat Saçlı el-Hâc Mahmûd Efendi’nin nüfûzu galebe eylediğinden sene-i mezbûre zilhiccesi evâ’ilinde fetvâdan hacr edilerek münzevi bir halde 1252 senesi şevvalinde vefât etdi. Kamereddîn Mahallesi şimâlinde kâin bahçesi derûnunda medfûndur.
Âlim, vecîh, zi-servet, fakîh idi. Oğulları Mehmed Ârif, Ahmed Rüştî, Ali İlmî Efendilerdir. Ârif Mehmed Efendi 1282’de, Ahmed Rüştî Efendi 1293’de, el-Hâc Ali İlmî Efendi 1303’de vefât etdi. Ahmed Rüştî Efendi’nin oğlu Hacı Hâfız Mehmed Rahmî Efendi 1333’de [307] öldü. Kerîmesi Fâtıma Hanım da üveği vâlidem idi.
Hacı Ali Efendi’nin oğulları Ebûbekir, Mehmed Efendilerdir. Hacı Rahmi’nin oğulları da Ahmed Rüşdî, İbrâhim Cemâl Efendilerdir. Bunlara “Hacı Bekir Efendizâdeler” denmektedir. İbrâhim Cemâl Efendi ber-hayâtdır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın faziletli âlimlerinden, ünlü müfessir Hacı Abdunnebî Nâbî Efendi'nin kardeşi Hâfız Ali Efendi'nin oğludur. Hâfız Ali Efendi, Hüseyin Ağa'nın oğlu; Hüseyin Ağa Kalender'in, Kalender Mûsâ'nın, Mûsâ da Halîl'in oğludur. Kendisi ayrıca Türkmen Hacı Ebûbekir Efendi'nin kızının oğludur. Amasya'da doğdu; amcasından ve Payaslı Hacı Mehmed Efendi'den öğrenimini tamamlayarak dersiâm (camide ders okutmaya yetkili hoca) oldu ve Payaslı Hacı Mehmed Efendi'ye damat oldu.
1231 [1815-16] yılında icazet verip icazet verme yetkisi olan dersiâmlardan iken, 1232 [1816-17] yılında Çerkeşli Mehmed Efendi'nin boşalan yerine Ebûbekir Paşa Medresesi müderrisi oldu. Bir yıl sonra görevden alındı; 1234 [1818-19] yılında sınavla ikinci defa aynı medresenin müderrisi, 1238 yılı Cemaziyelevvel ayının üçüncü günü [Ocak 1823] Amasya müftüsü oldu.
1239 yılı Receb ayında [Mart 1824] çıkan Yeniçeri-Talebe olayında saklandığı için Şaban ayının yirmi üçüncü günü [Nisan 1824] görevden alındı. 1242 yılı Zilhicce ayında [Haziran-Temmuz 1827] Amasya yeniçerilerinin öldürülmesi ve sürülmesi hakkında danışma meclisinin üyelerine katıldığı için yeni kurulan ileri gelenler meclisinin (meclis-i a'yân) üyesi oldu.
1244 yılı Rebiülevvel ayında [Eylül-Ekim 1828] ikinci defa Amasya müftüsü oldu ve Emîr İmam Abdullatîf Efendi'nin kütüphanesi yakınındaki evini fetvahane yaptı. Fakat Saçlı Hacı Mahmûd Efendi'nin nüfuzu ağır bastığından aynı yılın Zilhicce ayı başlarında [Haziran 1829] fetva vermekten men edildi. Bir köşeye çekilmiş olarak 1252 yılı Şevval ayında [Ocak 1837] öldü. Kamereddîn Mahallesi'nin kuzeyindeki bahçesinin içinde gömülüdür.
Bilgili, itibarlı, varlıklı ve fıkıh bilgini bir kişiydi. Oğulları Mehmed Ârif, Ahmed Rüştî ve Ali İlmî Efendilerdir. Ârif Mehmed Efendi 1282 [1865-66], Ahmed Rüştî Efendi 1293 [1876], Hacı Ali İlmî Efendi 1303 [1885-86] yılında öldü. Ahmed Rüştî Efendi'nin oğlu Hacı Hâfız Mehmed Rahmî Efendi 1333 [1914-15] yılında öldü. Kızı Fâtıma Hanım da benim üvey annemdi.
Hacı Ali Efendi'nin oğulları Ebûbekir ve Mehmed Efendilerdir. Hacı Rahmî'nin oğulları da Ahmed Rüşdî ve İbrâhim Cemâl Efendilerdir. Bunlara "Hacı Bekir Efendizâdeler" denmektedir. İbrâhim Cemâl Efendi hâlen hayattadır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- fuzalâ: faziletli, bilgili kişiler
- müfessir: Kur'an tefsircisi
- kerîmezâde: kızın oğlu
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- ders-i âm: büyük camilerde herkese açık ders veren, icazetli hoca
- mücîz: icazet veren
- mahlûl: sahibi ölen ya da ayrılan, boşalan görev
- bâ-imtihân: sınavla
- ihtifâ etmek: saklanmak, gizlenmek
- katl ve nefy: öldürme ve sürgün
- erbâb-ı şûrâ: danışma meclisinin üyeleri
- fetvâ-hâne: müftünün fetva verdiği yer
- hacr edilmek: men edilmek, yetkisi kaldırılmak
- münzevî: kendi köşesine çekilmiş
- vecîh: itibarlı, saygın
- zî-servet: servet sahibi
- ber-hayât: hayatta
Yeniçeri Ocağının Kaldırılması ve Amasya
Ebûbekir Efendi'nin müftülük hayatı, Amasya'da yeniçeri meselesinin en keskin dönemine rastlar. Hüsameddin'in 1239'da [1824] andığı Yeniçeri-Talebe olayının ayrıntısına yapılan aramalarda başka bir kaynakta rastlanmadı. Olayın adı, şehirdeki yeniçerilerle medrese talebesi arasında çıkmış bir çatışmayı düşündürür; ancak bu, adın kendisinden yapılan bir çıkarımdır.
Yeniçeri Ocağı Haziran 1826'da İstanbul'da kaldırıldı ve yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye adıyla yeni bir ordu kuruldu. Sadık Çetin ile Ayhan Doğan'ın Amasya şer'iyye sicillerine dayanan çalışmasına göre, yeni orduya asker yazılmasına dair Sivas valisinden gelen emir 3 Ekim 1826'da Amasya mahkemesine ulaşmış ve halkın önünde okunmuştur. Aynı yazarlar, yeniçerilerin kaldırılmasının ardından ülke genelinde pek çok yeniçerinin idam edildiğini ve sürüldüğünü, olayın taşraya da yansıdığını belirtir. Hüsameddin'in kaydına göre Amasya'da bu konudaki karar 1242 Zilhiccesinde, yani İstanbul'daki olaydan yaklaşık bir yıl sonra bir şûrada alınmış; Ebûbekir Efendi bu karara katıldığı için yeni kurulan âyan meclisine üye olmuştur. Bu ayrıntı, devletin yeni düzenine ayak uyduran ulemanın ödüllendirildiğini gösteren yerel bir örnek sayılabilir.
İki Müftü Arasındaki Rekabet
Ebûbekir Efendi 1244'te ikinci kez müftü olduktan birkaç ay sonra Saçlı Hacı Mahmûd Efendi'nin nüfuzu yüzünden fetva makamından uzaklaştırılmıştır. Saçlı Hacı Mahmûd Efendi, Hüsameddin'in başka maddelerinde Amasya müftüsü olarak geçer; damadı Mengülcüzâde Ebûbekir Efendi de bu ciltte hemen önceki maddede anlatılır. Kısa aralıklarla gelen bu azil ve tayinler, XIX. yüzyılın ilk yarısında Amasya'da müftülük makamının birkaç ilmiye ailesi arasında el değiştirdiğini düşündürür.
Ebûbekir Efendi'nin evini fetvahane yaptığı yer olarak anılan Emîr İmam Abdullatîf Efendi Kütüphanesi, Hüsameddin'in birinci ciltte Kâşifiye Medresesi'nin yerini tarif ederken kullandığı bir nirengi noktasıdır: medrese, Eski Kethüdâ Mahallesi'nde Çukur Kilise'nin batısında, Abdullatîf Efendi Kütüphanesi'nin doğusundaki sokaktadır. Ebûbekir Efendi'nin gömüldüğü Kamereddîn Mahallesi ise aynı ciltte, eski kayıtlarda "Zâhir Amasya" (iç kalenin dışında kalan Amasya) sayılan "Ahi Kamereddîn" mahallesi olarak geçer.
Hüsameddin'in Akrabası
Maddenin dikkat çeken bir yanı, Hüsameddin'in kendi ailesine dair verdiği bilgidir: Ebûbekir Efendi'nin kızı Fâtıma Hanım, yazarın üvey annesidir. Bu yüzden ailenin sonraki kuşaklarına ve torunların ölüm tarihlerine dair bilgiler, yazarın yakından tanıdığı kişilere aittir. Ailenin "Hacı Bekir Efendizâdeler" adıyla anılması da Ebûbekir Efendi'nin adından gelir. Amca Hacı Abdunnebî Nâbî Efendi'nin tefsirine ve Ebûbekir Paşa Medresesi'nin bugünkü durumuna dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar