Ebûbekir Efendi-Müftüzâde el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

Gümüşlüdür. Oranın müftüsü Seyyid Şeyh Osmân Efendi'nin oğludur. Amasya'da ilim tahsil etti ve dönüşünde Gümüş kasabasında dersiâm (herkese açık ders veren icazetli hoca) olarak ün kazandı. Orada Irgad Mahallesi'ndeki Bolılıca Mescidi'ni onarıp imamlığını üstlendi. 1261 [1845] dolaylarında öldü. Âlimlerdendi. Oğlu Ahmed Efendi imam oldu; onun 1291 [1874-75] yılında ölümüyle de oğlu Hacı Ali Efendi imam oldu.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• mahdûm: oğul
• tahsîl-i ulûm: ilim öğrenimi
• avdet: dönüş
• imâmetini deruhde etmek: imamlığını üstlenmek
• hudûdunda: dolaylarında

Gümüş Kasabası

Ebûbekir Efendi'nin memleketi Gümüş, bugün Gümüşhacıköy ilçesine bağlı bir mahalledir. 1891'e kadar kaza merkezi Gümüş, Hacıköy ise ona bağlı bir bucaktı; Hacıköy 1890'da belediye, 1892'de ilçe merkezi olmuş ve Gümüş'ü de içine alarak Gümüşhacıköy adını almıştır. Gümüş 2009 yılında belde statüsünü yitirip mahalleye dönüştürülmüştür. Hüsameddin birinci ciltte kasabayı, İnegöl Dağı'nın doğu eteğinde, Hacıköy'ün iki kilometre kadar güneyinde, adını yakınındaki gümüş madeninden alan küçük ve havası sağlam bir şehir olarak anlatır. Ona göre kasaba Câmi-i Kebîr (Çinili Câmi), Darphâne ve Armağan ya da Irgad adlı üç mahalleden oluşur ve üç yüze yakın haneden ibarettir.

Irgad Mahallesi ve Mescidi

Mahallenin adı da madenle ilgilidir. Hüsameddin'e göre burada maden emini olarak oturan Armağan Çelebi yüzünden mahalle önce "Armağan" diye anılmış, sonra maden amelesi, yani ırgatlar burada yerleştiği için adı "Irgad Mahallesi"ne dönmüştür. Yine birinci ciltte, kasabanın imarına katkıda bulunanlar sayılırken 1227 [1812] yılında müftü "Şeyh Osmân Efendizâde Ebûbekir Efendi"nin Irgad Mahallesi'ndeki mescidi yeniden yaptırıp ihya ettiği ve vakfını düzenlediği kaydedilir. Bu maddede yalnızca "tamir etti" denilen mescidin onarım tarihi böylece öğrenilmiş olur.

Bu yapı bugün Irgat (Eski) Mescidi olarak bilinir. Neslihan Korkmaz'ın 2015 tarihli çalışmasına göre mescit Gümüş'te Irgat Mahallesi'nde, Kaba Dere Sokağı'nda yer alır; üzerinde kitabe yoktur ve yapım tarihi bilinmez. Korkmaz, Hüsameddin'e dayanarak yapının 1812'de Müftü Şeyh Osman Efendizâde Ebûbekir Efendi tarafından onartıldığını ve onun bir vakıf kurduğunu yazar; bu sebeple mescidin XIX. yüzyıldan önce inşa edildiği sonucuna varır. Yapı dıştan dışa 9,47 x 9,47 metrelik kare bir alana oturur, alaturka kiremit kaplı kırma bir çatısı vardır ve minaresi yoktur. Harimin ortasında tek bir ahşap destek ile kirişlemeli ahşap tavan bulunur; en dikkat çekici unsuru alçı mihrabıdır.

Korkmaz'ın tespitlerine göre mescit tescilli değildir ve harap durumdadır: son cemaat yeri yarı yıkık, çatının batı kısmı çökmüş, pencere çerçeveleri ve camları kırıktır. Araştırmacı, yapının tamamen yıkılmaktan kurtarılması için onarım gerektiğini belirtir. Hüsameddin'in verdiği "Bolılıca" adına başka bir kaynakta rastlanmadı; bu adın aynı mescide ait eski bir ad olduğu, mahalle ve onarım bilgilerinin örtüşmesinden çıkarılmaktadır.

Müftü Şeyh Osman Efendi

Ebûbekir Efendi'nin babası olarak anılan Gümüş müftüsü Şeyh Osman Efendi hakkında ayrı bir bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in birinci ciltte Gümüş'teki Halîl Paşa Medresesi müderrisleri arasında 1196 [1781-82] yılında ikinci kez müderris olan bir "eş-Şeyh Osmân Efendi" ile 1190'da müderris olan "müftî-i sâbık Kılavuz Mehmed Efendizâde Osmân Efendi"yi saydığı görülür. Bunlardan birinin Ebûbekir Efendi'nin babası olması mümkündür; ancak kaynak bu bağı kurmadığı için kesin bir şey söylenemez.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 101–101. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt (Gümüş Nâhiyesi bahsi), Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022.

Akademik çalışmalar

• Neslihan Korkmaz, "Amasya Gümüşhacıköy'de Kaybolmakta Olan Bir Eser: Irgat Mescidi", Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 10/1 (2015), s. 133-149. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/803028