Amasya’da Hızır Paşa Câmii hatîbi Hâfız Ebûbekir Efendizâde Hâfız Abdullatîf Efendi’nin oğludur. Ürgüplü el-Hâc Ahmed Efendi’den ikmâl-i tahsîl edib mücâz ve ders-i âm oldu. 1179’da pederinin kasr-ı yediyle Hızır Paşa hatîbi ve 1188’de Gümüşlüzâde Câmii imâmı oldu.
Gümüşlü Câmiinde tedrîs-i ulûm edib 1216’da Mehmed Paşa Câmii ittisâlindeki Fatıma Hâtun Medresesi müderrisi ve Ilısu Malikânesi mutasarrıfı olduğu hâlde 1224 senesi şevvâlinin yedisinde vefât etdi. Âlim, kâmil, şeyhü’l-kurrâ bir imâm idi. Mahdûmu es-Seyyid Abdullatîf Efendi’dir. [303]
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'da Hızır Paşa Camii hatibi Hâfız Ebûbekir Efendizâde Hâfız Abdullatîf Efendi'nin oğludur. Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi'nin yanında öğrenimini tamamlayıp icazet aldı ve genel ders veren müderrislerden (ders-i âm) oldu. 1179'da [1765-66] babasının görevini ona bırakmasıyla Hızır Paşa Camii hatibi, 1188'de [1774-75] de Gümüşlüzâde Camii imamı oldu.
Gümüşlü Camii'nde ders okuttu; 1216'da [1801-02] Mehmed Paşa Camii'ne bitişik Fatıma Hâtun Medresesi müderrisi oldu ve Ilısu mâlikânesinin de gelirini tasarruf ettiği halde 1224 yılı şevvalinin yedinci günü [15 Kasım 1809] öldü. Âlim, olgun, kıraat âlimlerinin başı sayılan bir imamdı. Oğlu es-Seyyid Abdullatîf Efendi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hatîb: cuma ve bayram namazlarında hutbe okuyan görevli
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- mücâz: icazet almış
- ders-i âm: büyük camide herkese açık ders okutan müderris
- kasr-ı yed: bir görevden kendi isteğiyle el çekip onu başkasına bırakma
- tedrîs-i ulûm: ilim okutma
- ittisâl: bitişik olma, yanında bulunma
- mâlikâne: ömür boyu tasarruf edilmek üzere verilen gelir kaynağı
- mutasarrıf: (burada) bir gelirin kullanım hakkına sahip olan
- kâmil: olgun, erdemli
- şeyhü'l-kurrâ: Kur'an'ı farklı kıraatlerle okuyanların başı, kıraat ilminin önde gelen hocası
Hatîbzâdeler: Bir Hatip Ailesi
Ebûbekir Efendi, Hızır Paşa Camii'nin hitabetini kuşaktan kuşağa sürdüren bir aileden gelir. Hüsameddin aynı ciltte dedesi için ayrı bir madde yazmıştır. Ona göre dedesi Ebûbekir Efendi, Hacı Hâfız Abbâs'ın oğluydu; Hızır Paşa Medresesi'nde kalarak Amasya âlimlerinden ilim tahsil etmiş, 1115'te [1703-04] Hızır Paşa Camii hatibi, 1121'de [1709-10] aynı caminin vaizi, 1141'de [1728-29] Hızır Paşa müderris vekili olmuş ve 1149 şabanının on birinde [Aralık 1736] ölmüştü. Oğlu Hâfız Abdullatîf Efendi babasının yerine hatip olmuş, 1179'da hitabeti oğlu Hâfız Ebûbekir Efendi'ye bırakmıştır. Hüsameddin bu aileye "Hatîbzâde" denildiğini, Ebûbekir Efendi'nin oğlu Seyyid Abdullatîf Efendi'nin de mahkeme başkâtibi olduğunu yazar. Ebûbekir ve Abdullatîf adlarının dededen toruna dönüşümlü olarak tekrarlanması da dikkat çeker.
Dedenin maddesinde dikkat çekici bir ayrıntı daha vardır: Hüsameddin orada torun Ebûbekir Efendi'nin 1188'de Gümüşlüzâde Camii imamı olunca hitabeti Hâfız Ahmed Efendi'ye bıraktığını ve 1216'da öldüğünü söyler. Oysa bu maddede ölüm tarihi 1224 şevvalinin yedisi olarak, gün ve ay belirtilerek verilir; 1216 ise bu maddede Fatıma Hâtun Medresesi müderrisliğine getirildiği yıldır. Gün ve ayıyla verilen 1224 tarihinin bir kayda dayandığı düşünülürse, dedenin maddesindeki 1216'nın müderrislik tarihiyle karıştırılmış olması muhtemeldir.
Hızır Paşa Camii
Ailenin hatiplik yaptığı Hızır Paşa Camii, bugün Amasya'nın ayakta kalan erken Osmanlı yapılarından biridir. Kayıtlara göre cami, II. Murad'ın lalası Yörgüç Paşa'nın kardeşi Hayrüddin Hızır Paşa tarafından 1466 yılında yaptırılmıştır. Yapı hamam, medrese ve şadırvandan oluşan bir külliyenin parçasıydı; bugün yalnızca cami ile hamam ayaktadır. Amasya'daki Bayezid Paşa ve Yörgüç Paşa camileri gibi zaviyeli, ters T planlı camilerdendir; ancak bulunduğu yerin eğimi nedeniyle girişi kuzeyden değil doğudan verilmiştir.
Muhammet Okudan'ın arşiv belgelerine dayanan çalışmasına göre Hızır Paşa, 870/1465 yılında Amasya'da üç vakıf kurmuş, bir medrese ve cami yaptırarak bunların ihtiyaçları için çeşitli kadrolar ihdas etmiştir. Vakfiyeye göre Suluova, Doğantepe, Ladik ve Amasya merkezde tarım arazileri, bağ ve bahçeler, iki han ve bir hamam vakfedilmiş; 1493'te Hızır Paşa'nın oğlu Mehmed Paşa babasının vakfına on üç köy, iki mezra, yedi değirmen ve başka gelirler eklemiştir. Vakıfların Cumhuriyet dönemine kadar varlığını sürdürdüğü, bu süre içinde vakfiyede bulunmayan görevlere atama yapılması gibi sorunlar yaşandığı da aynı çalışmada belirtilir. Hatîbzâde ailesinin hatiplik görevini yüz yıla yakın bir süre babadan oğula devretmesi, bu tür vakıf görevlerinin aile içinde kalma eğilimini gösteren somut bir örnektir. Camiyi çevreleyen Hızır Paşa Mahallesi'nde 1840 tarihli nüfus defterine göre 54 Müslüman hane yaşıyordu.
Gümüşlü Camii ve Fatımiye Medresesi
Ebûbekir Efendi'nin imamlık yaptığı ve ders okuttuğu Gümüşlü (Gümüşlüzâde) Camii de bugün ibadete açıktır. Hükümet Köprüsü karşısında, Yavuz Selim Meydanı'na biraz yukarıdan bakan bir yükselti üzerindedir. Kültür Bakanlığı kayıtlarına göre caminin ilk yapım tarihi 1326, yaptıranı Taceddin Mahmud Çelebi'dir; ahşap çatılı cami 1419 depreminde yıkılmış, 1491'de Defterdar Mahmut Bey tarafından yeniden yaptırılmış, 1612 yangınından sonra Şemseddin Paşa, 1688'de Gümüşlüzâde İbrahim Bey, 1721 yangınından sonra da vakfın mütevellisi Mustafa Ağa tarafından onarılmıştır. Caminin bugünkü adını bu Gümüşlüzâde onarımından aldığı belirtilir. Başka bir kaynakta ise ilk yapım tarihi 1325, kitabeye göre yeniden yapımın 1485'te tamamlandığı ve yeniden yaptıranın Defterdar Ahmed Bey olduğu yazılıdır; tarih ve adlar kaynaklar arasında küçük farklarla geçer.
Ebûbekir Efendi'nin 1216'da müderrisi olduğu Fatıma Hâtun Medresesi, Amasya medreseleri üzerine yapılan bir araştırmada "Fatımiye Medresesi" adıyla anlatılır. Buna göre medrese, Gümüşlüzâde Camii'nin güneydoğusunda, Gümüşlüoğlu Tekkesi'nin yerinde, Sultan I. Mahmud'un saraylılarından Amasyalı Fatma Hatun tarafından 1740'ta ahşap olarak yaptırılmış, Sarıalan ve Ortaköy mâlikânelerinin gelirleri ona vakfedilmiştir. "Medrese-i Hâtuniye", "Medrese-i Fâtımiye" ve "Gümüşlü Medresesi" adlarıyla bilinen yapı 1863'e doğru harap olmuştur. Bu bilgiler Hüsameddin'in kitabın ilk ciltlerinde verdiği bilgilerle örtüşür; Hüsameddin orada da medreseyi Gümüşlüzâde Camii'nin güneydoğusuna yerleştirir ve binanın 1153'te [1740] yapılıp evkafının 1158'de [1745] düzenlendiğini yazar.
Bu maddede ise medrese "Mehmed Paşa Câmii ittisâlinde" gösterilir. Mehmed Paşa Camii ise Hızır Paşa'nın oğlu Mehmed Paşa'ya ait ayrı bir yapıdır; 1840 tarihli nüfus defterinde de Gümüşlüzâde ve Mehmed Paşa iki ayrı mahalle olarak kayıtlıdır. Fatma Hatun'un medresesinin hem kitabın ilk ciltlerinde hem bugünkü araştırmada Gümüşlü Camii'nin yanında gösterilmesi, buradaki "Mehmed Paşa" kaydının bir yanılgı olduğunu düşündürür. Ebûbekir Efendi'nin önce Gümüşlü Camii'nde ders okuyup ardından aynı caminin yanındaki medreseye müderris olması da bu yorumu destekler.
Ilısu Mâlikânesi ve Kıraat Hocalığı
Ebûbekir Efendi'nin tasarruf ettiği Ilısu mâlikânesi, bir köy ya da çiftlik gelirinin ömür boyu kendisine bırakıldığını gösterir. Hüsameddin'in kitabının ileri ciltlerinde, Geldiklan nahiyesindeki ılıca üzerine bir hamam yaptırıp 987 [1579] yılında bu hamamla birlikte "Ilısu çiftliği"ni evladına vakfeden bir beyden söz edilir. Ebûbekir Efendi'nin mâlikânesinin aynı yer olup olmadığı belirsizdir.
Hüsameddin'in Ebûbekir Efendi'yi "şeyhü'l-kurrâ" diye nitelemesi, ailenin hâfızlık geleneğiyle uyumludur: büyük dedesinden başlayarak ailenin hemen her kuşağı "Hâfız" unvanıyla anılır. Ebûbekir Efendi'nin hocası Ürgüplü Ahmed Efendi ise Âkifzâde Abdürrahîm'in tezkiresine göre Hızır Paşa Medresesi'ne imtihanla müderris olmuş, Sultan Bayezid ve Enderun camilerinde ders okutmuş, ömrünün son yedi yılında Amasya müftüsü olarak 1213 [1799] yılında ölmüş bir âlimdi. Böylece Ebûbekir Efendi'nin hem ailesi hem hocası aracılığıyla Hızır Paşa külliyesine bağlı olduğu görülür.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 99–99. amasya.bel.tr
- Âkifzâde Abdürrahîm el-Amâsî, el-Mecmû' fi'l-Meşhûd ve'l-Mesmû': Âkifzâde'nin Ulemâ Tezkiresi, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2026.
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
- "Hızır Paşa Camii - Amasya", Kültür Portalı, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/hizir-pasa-cam
- "Gümüşlü Camii", Kültür Portalı, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/gumuslu-cam
- "Medreselerde Eğitim, Yönetim ve Organizasyon Faaliyetleri: Amasya Medreseleri Açısından Bir Değerlendirme", I. Amasya Araştırmaları (13-15 Haziran 2007), 2. Kitap, ed. Yavuz Bayram, Amasya Valiliği Yayınları, 2007.
Diğer kaynaklar