Ebûbekir Ağa-Taşcızâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalı Taşcızâde Ebûbekir Paşa'nın kardeşi ve kethüdası olan Mustafa Ağa bin Halil Ağa'nın oğludur. Yüz doksan dördüncü bölükte kayıtlı bir sipahi olarak savaşlarda bulundu. 1141 [1728-29] tarihinden itibaren birkaç defa Amasya kethüdayeri ve Zile voyvodası oldu; 1157 [1744] yılında Nadir Şah savaşında şehit düştü. Sipahilerin meşhurlarındandı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• birâder: kardeş
• kethüdâ: kâhya, bir devlet adamının işlerini yürüten yardımcısı
• mukayyed: kayıtlı
• sipâhî: atlı asker
• kethüdâyeri: kelime anlamıyla kethüdanın yardımcısı ve vekili; Hüsameddin'de Amasya'nın yerel yönetiminde bir görev adı olarak geçer
• voyvoda: bir şehir ya da kazada sancak mütesellimine benzer bir yönetim görevi yürüten kişi
• şehîden vefât: şehit olarak ölmek
• meşâhîr: meşhurlar

Amca Taşcızâde Ebûbekir Paşa

Madde sahibinin adını aldığı amcası Taşcızâde Ebûbekir Paşa, Hüsameddin'in aynı ciltte ayrıca anlattığı bir vezirdir. Amasya'nın Şeyh Garîk Mahallesi eşrafından Taşcızâde Mehmed Çelebi'nin oğludur. 1047 [1637-38] yılında sipahi olmuş, Defterdar Ebûbekir Paşa'nın hizmetine girip ona damat olmuş, Köprülü Mehmed Paşa'ya intisap ederek kapıcılar kethüdalığına, 1078 [1667-68] yılında Galata voyvodalığına yükselmiştir. Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın sadaretinde 1083 [1672] yılında sadaret kethüdası, 1084 [1673-74] yılında Niğbolu muhafızı, 1088 [1677] yılı başlarında vezirlikle Bosna valisi, 1090'da Sivas, 1092'de Erzurum valisi olmuş, 1094 [1683] yılında Viyana önünde şehit düşmüştür. Osmanlı Bosna valilerinin listelerinde 1676-1677 yıllarında "Hacı Ebûbekir Paşa" adında bir valinin yer alması, Hüsameddin'in verdiği bu bilgiyle uyuşur. Madde sahibinin babası Mustafa Ağa, bu vezirin kethüdası olarak onun yanında bulunmuştur.

Nadir Şah Savaşı ve 1744 Kars Kuşatması

Hüsameddin, Ebûbekir Ağa'nın 1157 yılında Nadir Şah savaşında şehit olduğunu söyler. 1157 yılı miladî Şubat 1744 ile Şubat 1745 arasına düşer ve bu tarihlerde Osmanlı-İran cephesindeki en büyük çatışma Kars kuşatmasıdır. 1743'te Musul önünde başarısız olan Nadir Şah, Osmanlıların İran tahtında hak iddia eden Safevî şehzadesi Safî Mirza'yı desteklemesi üzerine Kars'a yürümüş, kaleyi 29 Temmuz 1744'te kuşatmıştır. Kars seraskeri eski sadrazam Şehlâ Ahmed Paşa, Nadir Şah'ın kaleleri susuz bırakma taktiğini bildiği için kalenin çevresine geniş ve derin bir hendek kazdırmış, siperleri toplarla güçlendirmişti. Bir ay içinde yapılan on genel hücum geri püskürtülmüş, bunların en şiddetlisi 25 Ağustos 1744'te olmuştur. Nadir Şah iki ay sonra, Ekim başında, kuşatmayı kaldırmak zorunda kalmıştır. Ertesi yıl, 23 Receb 1158 [21 Ağustos 1745] tarihinde ise Kağaverd'de Yeğen Mehmed Paşa idaresindeki Osmanlı kuvvetleri yenilmiştir.

Ebûbekir Ağa'nın hangi çarpışmada öldüğü metinde belirtilmez. Ölüm yılı 1157 olarak doğruysa, Kars kuşatması ve ona bağlı hareketler sırasında şehit düşmüş olması akla en yakın ihtimaldir; ancak bunu doğrulayan bir belgeye rastlanmadı.

Kethüdayerlik ve Voyvodalık

Ebûbekir Ağa'nın defalarca üstlendiği kethüdayerlik ve Zile voyvodalığı, taşra yönetiminde yerel ailelerden gelen kişilerin üstlendiği görevlerdir. XVII ve XVIII. yüzyıllarda şehirlerde sancak mütesellimi işlevini gören voyvodaların kethüda ya da vilâyet kethüdası denilen yardımcıları bulunuyordu. Halkın işlerini görmek üzere seçilen şehir kethüdaları da tüccar ve esnafın yanı sıra askerî sınıf mensupları ve şehrin âyanı arasından seçilebiliyordu. Bir sipahinin sefere gitmekle şehir yönetiminde görev almayı birlikte yürütmesi, Hüsameddin'in andığı pek çok Amasyalı ağanın hayatında görülen bir düzendir. Ebûbekir Ağa'nın kendisi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 93. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6-8. Ciltler, Amasya Belediyesi e-kitap, 6. Cilt, "Ebûbekir Paşa-Taşcızâde" maddesi.

Akademik çalışmalar

• Azmi Özcan, "Nâdir Şah", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/nadir-sah--iran).
• Mehmet Canatar, "Kethüdâ", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/kethuda).

Diğer kaynaklar

• "Kars Kuşatması (1744)", tr.wikipedia.org.
• "List of Ottoman governors of Bosnia", en.wikipedia.org.