Ebûbekir Ağa-Hacı Efendizâde el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

Eski Bağdat valisi Amasyalı Hacı Efendizâde Ömer Paşa'nın kethüdası ve amcasının oğlu olan Mustafa Ağa bin Sarı Mehmed Ağa'nın oğludur. Babası 1096 [1684-85] yılında ölünce yetim kaldı ve dayısı Hâbil Efendizâde Ehlullah Efendi'nin vesayetinde büyüdü.

Sonra İstanbul'a gidip bostancıbaşılıktan vezirlikle kaptan-ı derya olan Amasyalı el-Hâc Ahmed Paşa'ya intisap ederek onun hazinedarı oldu. 1127 [1715] yılında adı geçen paşanın katledilmesi üzerine Amasya'ya geldi.

1143 [1730] olayında yine İstanbul'a gidip Zanalı Câfer Ağazâde es-Seyyid el-Hâc Ahmed Paşa'ya intisap etti; 1151 [1738-39] yılında onun anahtar ağası, sadaretinde kapıcılar kethüdası, ardından Dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarından oldu. 1155 [1742] yılında adı geçen sadrazamın azli üzerine ikinci defa geri dönerek âyandan oldu. 1165 [1751-52] yılı civarında vefat etti. Zengin, köklü bir aileden, cömert bir kimseydi. Oğulları el-Hâc Mehmed, Mustafa ve Ahmed Ağalardır. Hacı Ahmed Ağa ve oğlu es-Seyyid el-Hâc Ebûbekir Ağa aşağıda anlatılacaktır.

Âyanın diğer ileri gelenlerinden pazarbaşı el-Hâc Ebûbekir Ağa bin Ali de hacılar ve âyan meclislerine üye olarak 1167 [1753-54] yılından sonra vefat etti. Oğulları el-Hâc Ali ve Mustafa Ağalara ve bunların çocuklarına "Pazarbaşıoğulları", kısaca da "Pazaroğulları" denildi. Bunlardan Deli Mehmed'in oğlu Ahmed Hulûsi Efendi epeyce sivrilmişti; 1332 [1913-14] yılında vefat etti.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• ammizâde: amca oğlu
• vesâyet: velilik, koruyuculuk
• intisâb etmek: bir büyüğün maiyetine girmek, ona bağlanmak
• hazînedâr: bir devlet adamının hazinesine ve eşyasına bakan görevli
• katl ü i'dâm: öldürülme, idam
• anahtar ağası: bir büyüğün dairesinde kapıların ve anahtarların sorumlusu
• sadâret: sadrazamlık
• Dergâh-ı âlî kapıcıbaşısı: sarayın kapıcıbaşılarından biri; bir rütbe
• sâniyen avdet: ikinci defa dönme
• mükerrem: cömert, ikram sahibi
• pazarbaşı: çarşı pazar işlerine bakan görevli
• tahfîfen: kısaltılarak

Hacı Efendizâdeler

Ebûbekir Ağa, Amasya'nın Eski Kethüdâ Mahallesi'nden çıkan Hacı Efendizâde ailesindendir. Hüsameddin birinci ciltte bu mahallenin "A'yân Mahallesi" diye anıldığını ve Hacı Efendizâde Ömer Paşa ile Yeğenzâde Ömer Paşa gibi vezirlerin buradan çıktığını yazar. Ailenin büyüğü Hacı Efendizâde Ömer Paşa, bu maddede "eski Bağdat valisi" diye anılır; Hüsameddin'in başka bir maddesinde ise 1074 Şabanında [Şubat-Mart 1664] vezirlikle Mısır valisi olduğu kaydedilir. Osmanlı Mısır valileri listelerinde 1664-1667 yılları arasında Silahdar Ömer Paşa adında bir valinin bulunması bu kayıtla uyuşur; ancak iki adın aynı kişiye ait olduğu kesin değildir, Bağdat valiliği de başka kaynaklarda doğrulanamadı.

Hüsameddin'in kendi eserinde bir tarih ayrılığı da vardır. Bu maddede Ömer Paşa'nın kethüdası Mustafa Ağa'nın 1096 yılında öldüğü yazılıyken, aynı ailenin bir başka üyesi Hacı Efendizâde Ahmed Paşa'nın maddesinde, Ömer Paşa'nın kethüdası olan amcası el-Hâc Mustafa Ağa'nın 1092 [1681] yılında öldüğü söylenir. Dört yıllık farkın hangi kayda dayandığı anlaşılamadı.

Amasyalı Kaptan-ı Derya Hacı Ahmed Paşa

Ebûbekir Ağa'nın ilk efendisi olan Amasyalı el-Hâc Ahmed Paşa, XVIII. yüzyılda yazılmış bir kaptan-ı derya biyografileri kitabında da yer alır. Şehrîzâde Mehmed Said'in Zübdetü'l-ahbâr'ına göre Hacı Ahmed Paşa İstanbul'a gelip bazı dostlarının aracılığıyla Bostancı Ocağı'na girmiş, beş altı yıl bostancıbaşılık yaptıktan sonra Mehmed Paşa'nın azli üzerine vezirlikle kaptan-ı derya olmuştur. 1124 [1712] yılı sonlarında İstanbul kaymakamı olmuş, Ali Paşa'nın Mora fethinden sonra ordu ile İstanbul'a gelmesi üzerine Rodos'a sürülmüş ve 1127 [1715] yılının ortalarında Rodos'ta katledilmiştir. Bu bilgiler Hüsameddin'in verdiği tarihle tam olarak örtüşür. Paşanın İstanbul kaymakamlığı sırasında Amasyalı Gözdaşoğlu Ahmed Efendi'nin (Merâmî) kilâr-ı hâssa kethüdası olduğunu da Hüsameddin ayrıca kaydeder; paşanın etrafında bir Amasyalılar çevresi bulunduğu anlaşılır.

Sadrazam Şehlâ Ahmed Paşa

Ebûbekir Ağa'nın 1143 [1730] olaylarından sonra intisap ettiği "Câfer Ağazâde es-Seyyid el-Hâc Ahmed Paşa", I. Mahmud devri sadrazamlarından Şehlâ Ahmed Paşa'dır. Feridun Emecen'in yazdığı ansiklopedi maddesine göre ailesi Alanyalıdır; Kalaylıkoz Ahmed ve Baltacı Mehmed paşaların kethüdası Osman Ağa'nın akrabasından Câfer Ağa'nın oğludur ve Foça'da doğmuştur. Hüsameddin'in "Zanalı" nisbesi bu bilgiyle uyuşmaz; nisbenin nereden geldiği anlaşılamadı. Ahmed Paşa büyük mirahurluğa yükselmiş, 1739'da sadaret kaymakamı ve nişancı olmuş, 22 Haziran 1740'ta sadrazamlığa getirilmiştir. İki yıla yakın bu görevde kaldıktan sonra 28 Nisan 1742'de [Safer 1155] azledilerek Rodos'a sürülmüştür. Hüsameddin'in, Ebûbekir Ağa'nın "1155'te sadrazamın azli üzerine" Amasya'ya döndüğünü söylemesi bu tarihle tam olarak uyuşur.

Ebûbekir Ağa iki kez İstanbul'a gidip birer paşanın maiyetine girmiş, ikisinde de efendisinin düşüşü onu Amasya'ya geri getirmiştir; ikinci dönüşünde Dergâh-ı âlî kapıcıbaşısı rütbesiyle Amasya âyanı arasına girmiştir. Pazarbaşıoğulları hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 93–94. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1-4. ve 6-8. Ciltler, Amasya Belediyesi e-kitap: 1. Cilt "Eski Kethüdâ Mahallesi"; 6. Cilt "Ahmed Paşa-Hacı Efendizâde" ve "Ahmed Efendi-Merâmî" maddeleri.

Akademik çalışmalar

• Nurten Sevinç, "İlk Kaptanıderya Biyografîlerinden Şehrîzâde Mehmed Said'in 'Zübdetü'l-Ahbâr'ı", Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, X/1 (2024), s. 143-180.
• Feridun Emecen, "Ahmed Paşa, Şehlâ", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-pasa-sehla).

Diğer kaynaklar

• "Osmanlı Mısır valileri listesi", tr.wikipedia.org.