Amasya’nın Hacı İlyâs Mahallesi halkından Mehmed bin Abdulbâkî oğludur. Yeniçeri olup Prut muharebesinde yararlıklar gösterdiğinden terakkî ederek Amasya serdârı, İran muhârebesinde serdengeçdiler ağası, 1145 târîhinden i’tibâren kır serdârı ve 1157’de Amasya etrâfını muhâfaza şartıyla binbaşı olup 1159 senesi evâ’ilinde vefât etdi. Şeci’, muhârib, hânedân bir zât idi.
Oğulları Mehmed, Abdulfettâh, Abdulbâkî Ağalara ve bunların evlâdına “Kasâb Bekiroğulları” dendi. Hacı Mehmed Ağazâde Ebûbekir Ağa, Abdulfettâh Ağazâde Ârif Mehmed, Abdullah Ağalardır. Serdâr Abdullah-Ağazâde Ebûbekir Ağa’nın oğlu Ârif Mehmed Ağa’dır. Bunun oğlu Abdulhalîm Ağa’dır ki gâyet nükre-gû, aynı mahallede sâkin bir kimse olup 1326 senesi şevvalinde vefât etdi. Oğulları Abdul’azîz, Abdullah Efendilerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın Hacı İlyas Mahallesi halkından Mehmed bin Abdülbâkî'nin oğludur. Yeniçeriydi; Prut savaşında yararlıklar gösterdiği için yükselerek Amasya serdarı, İran savaşında serdengeçtiler ağası, 1145 [1732-33] tarihinden itibaren kır serdarı oldu; 1157 [1744] yılında Amasya çevresini korumak şartıyla binbaşı olduktan sonra 1159 yılının başlarında [1746] vefat etti. Cesur, savaşçı, köklü bir aileden bir zattı.
Oğulları Mehmed, Abdülfettâh ve Abdülbâkî Ağalara ve bunların çocuklarına "Kasap Bekiroğulları" denildi. Hacı Mehmed Ağa'nın oğlu Ebûbekir Ağa ile Abdülfettâh Ağa'nın oğulları Ârif Mehmed ve Abdullah Ağalar bunlardandır. Serdar Abdullah Ağa'nın oğlu Ebûbekir Ağa'nın oğlu Ârif Mehmed Ağa'dır. Onun oğlu da Abdülhalim Ağa'dır ki son derece nükteci bir kimseydi, aynı mahallede otururdu ve 1326 yılı Şevval ayında [Ekim-Kasım 1908] vefat etti. Oğulları Abdülaziz ve Abdullah Efendilerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- serdâr: bir şehirdeki yeniçerilerin komutanı
- serdengeçdi ağası: gönüllü öncü birliklerin komutanı
- kır serdârı: kelime anlamıyla şehir dışındaki kırların serdarı
- muhâfaza şartıyla: korumakla yükümlü olarak
- evâ'il: başlar, ilk günler
- şeci': yiğit, cesur; muhârib: savaşçı
- nükre-gû: nükte söyleyen, hazırcevap
- sâkin: oturan, ikamet eden
Hacı İlyas Mahallesi
Ebûbekir Ağa'nın ailesinin yaşadığı Hacı İlyas Mahallesi'ni Hüsameddin birinci ciltte ayrıntılı olarak tarif eder. Mahalle Sultan II. Bayezid Camii'nin batısındadır; doğuda bu cami, batıda Yörgüç Paşa Camii, güneyde şose yolu, kuzeyde Yeşilırmak ile çevrilidir ve "İmaret Arkası" diye de anılır. Adını, mahallede oturup bir mescit ve mektep yaptıran ümeradan Hacı Nevruz Beyzâde Hacı İlyas Bey'den almıştır. Mahalle bugün de aynı adla Amasya merkez ilçesinin mahalleleri arasındadır. Hüsameddin'in, ailenin son temsilcisi Abdülhalim Ağa'nın 1908'de hâlâ "aynı mahallede" oturduğunu söylemesi, Kasap Bekiroğullarının yaklaşık iki yüz yıl boyunca aynı semtte yaşadığını gösterir.
Prut Savaşı
Ebûbekir Ağa'nın yükselişinin başladığı Prut savaşı 1123 [1711] yılında yapılmıştır. İsveç Kralı XII. Karl'ın Poltava yenilgisinden sonra Osmanlı topraklarına sığınması ve Rusya ile ilişkilerin bozulması üzerine savaş kararı alınmış, Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa kumandasındaki Osmanlı ordusu Kırım kuvvetleriyle birlikte Çar I. Petro'nun ordusunu Prut nehri kıyısında kuşatmıştır (19 Temmuz 1711). Ertesi gün topların da devreye girmesiyle zor duruma düşen Rus ordusu barış istemiş, antlaşma 21 Temmuz'da imzalanmış ve 23 Temmuz'da teati edilmiştir. Kaynaklar ilk günün akşama kadar süren vuruşmasını ve ertesi gün piyade askerinin hücum için sabırsızlandığını anlatır. Ebûbekir Ağa'nın yararlıklarının hangi çarpışmada görüldüğü metinde yazılı değildir.
Serdengeçtiler
Ebûbekir Ağa'nın İran savaşında başına geçtiği serdengeçtiler, Osmanlı ordusunda en ön safta çarpışan gönüllülerdir. Bu ad önceleri akıncılar, sonra yeniçeriler arasından düşman içine dalan ya da kuşatılmış kaleye giren fedailer için kullanılmıştır. XVI. yüzyıldan itibaren genellikle gönüllü yeniçerilerden oluşan serdengeçtiler "bayrak" adı verilen yüz yirmişer kişilik birlikler hâlinde örgütlenmiş, en önde savaştıkları için "ölüm eri" diye de anılmışlardır. Savaştan sağ dönenlerin maaşları artırılır, değerli kuş tüyleriyle süslü serdengeçti kavuğu giyme hakkı tanınırdı; bu kavuğu giyenlere serdengeçti ağası denirdi. XVI. yüzyıl sonlarından itibaren taşradaki eyalet ve sancaklardan da serdengeçti yazılmaya başlanmış, ocaktan gönderilen görevliler gittikleri yerlerde serdengeçti bayrakları açarak gönüllü kaydetmişlerdir. Amasyalı bir yeniçerinin İran cephesinde serdengeçti ağası olması bu uygulamanın yerel bir örneğidir.
1157 [1744] yılında Amasya çevresini koruma şartıyla binbaşılığa getirilmesi, Nadir Şah'ın Kars'ı kuşattığı yıla rastlar. Başka kaynaklarda Ebûbekir Ağa'ya ya da Kasap Bekiroğulları ailesine dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 93. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1-4. Ciltler, Amasya Belediyesi e-kitap, 1. Cilt, "Hacı İlyâs Mahallesi".
Akademik çalışmalar
- Kemal Beydilli, "Prut Antlaşması", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/prut-antlasmasi).
- Abdülkadir Özcan, "Serdengeçti", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/serdengecti).
- Azmi Özcan, "Nâdir Şah", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/nadir-sah--iran).
Diğer kaynaklar
- Amasya Merkez ilçesi güncel mahalle listesi (sehirsorgula.com/amasya-merkez-mahalleleri).