Ebûbekir Efendi-Müftüzâde es-Seyyid el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

Amasya müftüsü Hacı Efendizâde el-Hâc Ömer Efendi'nin oğludur. Çorumlu Hâfız es-Seyyid el-Hâc Mehmed Efendi'den ve Ayntâbî el-Hâc Mustafa Efendi'den ilim tahsil ederek ders-i âm oldu ve hocası Hoca Ayntâbî Efendi'ye damat oldu. Sonra Yakub Paşa Medresesi müderrisi ve âyan meclisi üyesi olduğu hâlde 1155 yılının sonlarında [1742 sonu - 1743 başı] vefat etti. Âlimlerin ileri gelenlerinden, köklü bir aileden bir zattı. Oğlu es-Seyyid Sa'id Ahmed Efendi'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• müftü: şer'î konularda fetva veren resmî görevli
• mahdûm: oğul
• tahsîl etmek: öğrenim görmek
• ders-i âm: camide herkese açık ders okutma yetkisi almış müderris
• dâmâd olmak: birinin kızıyla evlenmek
• meclis-i a'yân: şehrin ileri gelenlerinden oluşan meclis
• evâhir: son günler, sonları
• a'yân-ı ulemâ: âlimlerin ileri gelenleri

Bir Hoca Ailesi: Ayntâbî ile Müftüzâde

Ebûbekir Efendi'nin hayatı, bir önceki maddede anlatılan Ayntâbîzâde Ebûbekir Efendi'ninkiyle iç içedir. İkisi de Çorumlu Hâfız es-Seyyid Mehmed Efendi'nin ve Hoca Ayntâbî Mustafa Efendi'nin öğrencisidir; Müftüzâde, hocası Ayntâbî Efendi'nin kızıyla evlendiği için Ayntâbîzâde'nin eniştesi olmuştur. Yakub Paşa Medresesi'nin müderrisliği de aynı çevrede kalmıştır. Hüsameddin'in birinci ciltteki müderrisler listesinde 1121 yılında "ulemâdan Ebûbekir Efendi"den sonra "Müftîzâde es-Seyyid Ebûbekir Efendi"nin geldiği yazılıdır. Ayntâbîzâde 1153 [1740-41] civarında öldüğüne göre, Müftüzâde bu kürsüye ondan sonra geçmiş olmalıdır.

Aynı liste, Müftîzâde es-Seyyid Ebûbekir Efendi'nin müderrisliğinin 1161 [1748] yılında "kasr-ı yed" ile, yani el çekmesiyle sona erdiğini ve yerine muhaddis Uzun Müderris Süleyman Efendi'nin geçtiğini söyler. Bu kayıt, maddedeki 1155 ölüm tarihiyle bağdaşmaz; ya ölüm tarihi yanlıştır ya da medresenin hissesi ölümünden sonra bir süre ailesinin elinde kalmış ve 1161'de el değiştirmiştir. Hangisinin doğru olduğu anlaşılamadı.

Birinci ciltteki Ayas Ağa Medresesi listesinde de benzer bir ad geçer: Çorumlu Mehmed Efendi'nin oğlu es-Seyyid Ahmed Sa'îd Efendi 1144 [1731-32] yılında müderrislik hissesini bırakınca yerine "Müftüzâde es-Seyyid Hâfız Ebûbekir Efendi" geçmiş, 1145 [1732-33] yılında onun "fevti" üzerine hisse yeniden el değiştirmiştir. "Fevt" kelimesi hem ölüm hem de bir hakkın elden çıkması anlamına geldiği için kaydın bu kısmı iki türlü okunabilir; ölüm kastedilmişse bu kişi madde sahibi olamaz. Hakkın düşmesi kastedilmişse aynı kişi olması mümkündür; ancak Hüsameddin iki kaydı birbirine bağlamadığı için kesin bir şey söylenemez. Madde sahibinin oğlunun adının da es-Seyyid Sa'id Ahmed olması, bu ailenin Çorumlu Mehmed Efendi ailesiyle yakın bir bağı olabileceğini düşündürürse de bu yalnızca bir ihtimaldir.

Âyan Meclisinde Bir Müderris

Ebûbekir Efendi'nin hem müderris hem de âyan meclisi üyesi olması XVIII. yüzyıl Anadolu şehirlerinin yönetim düzenini yansıtır. Bu yüzyılda şehirlerde halkın işlerini görmek üzere seçilen ve "şehir âyanı" da denilen şehir kethüdaları tüccar ve seçkin esnafın yanı sıra askerî sınıf mensuplarından ve şehrin ileri gelenlerinden de seçilebiliyordu. Vergi, iltizam ve memur tayini gibi işlerde söz sahibi olan bu kesim içinde ulemânın yer alması, Hüsameddin'in sık sık andığı Amasya meclislerinin bileşimini de açıklar. Şehir âyanlığı 1786'da kaldırılmış, yerine seçimle gelen şehir kethüdaları getirilmiştir.

Babası Hacı Efendizâde Ömer Efendi'nin Amasya müftülüğü ile ilgili başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hacı Efendizâde adı, Hüsameddin'in andığı Mısır valisi Hacı Efendizâde Ömer Paşa'nın ailesini de çağrıştırır; ancak iki aile arasında bir bağ kurulmamıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 93. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1-4. Ciltler, Amasya Belediyesi e-kitap, 1. Cilt, s. 176-177 (Ayas Ağa ve Yakub Paşa medreseleri).

Akademik çalışmalar

• M. Baha Tanman, "Yâkub Paşa Tekkesi", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/yakub-pasa-tekkesi).
• Mehmet Canatar, "Kethüdâ", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/kethuda).