Ebûbekir Efendi-Ayntâbîzâde el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

Amasya âlimlerinden Hoca Ayntâbî el-Hâc Mustafa Efendi'nin oğludur. Babasından, Mütevellîzâde el-Hâc Ahmed Efendi'den ve Çorumlu Hâfız es-Seyyid Mehmed Efendi'den ilim tahsil ederek ders-i âm oldu. 1136 [1723-24] yılında Yakub Paşa Medresesi müderrisi oldu ve 1153 [1740-41] yılı civarında vefat etti. Büyük âlimlerdendi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• ulemâ: âlimler, din bilginleri
• mahdûm: oğul
• peder: baba
• tahsîl-i ulûm: ilim öğrenme, öğrenimini tamamlama
• ders-i âm: camide herkese açık ders okutma yetkisi almış, icazetli müderris
• müderris: medrese hocası
• hudûdunda: civarında, sularında
• kibâr-ı ulemâ: âlimlerin büyükleri

Yakub Paşa Medresesi

Ebûbekir Efendi'nin müderrislik yaptığı Yakub Paşa Medresesi, halk arasında Çilehane diye anılan Yakub Paşa Tekkesi'nin içinde kurulmuş bir medresedir. Tekke, Amasya'nın Pîrler semtinde 815 [1412] yılında Ankara Beylerbeyi Pazarlıoğlu Yakub Paşa tarafından Halvetî tarikatına bağlı bir tekke olarak yaptırılmış, vakfiyesi 815 Zilkadesinde [Şubat 1413] tescil edilmiştir. 1031 [1622] yılında tekkenin vaizi Şeyh Hüsâmeddin Efendi ile Şeyh Abdi Efendi arasında yıllardır süren şeyhlik anlaşmazlığını bitirmek için mescit ve ona bağlı halvet hücreleri medrese sayılmış, müderrisliği Abdi Efendi'ye verilmiş, tevhidhâne ile şeyh odasında tekke hayatı sürdürülerek şeyhlik Hüsâmeddin Efendi'ye bırakılmıştır. Hüsameddin, eserinin birinci cildinde bu medresenin daha sonra medreseler sıralamasına "kırklı" (erbaîn) derecesinde alındığını ve ders-i âm olan âlimlere verildiğini yazar.

Yapı bugün ayaktadır. Erken Osmanlı döneminden özgün biçimiyle günümüze ulaşan ender tarikat yapılarından biri sayılır; 1939 Erzincan depreminde zarar görmüş, 1967'de onarılmıştır. Kubbeli mescidin iki yanında altışar halvethâne ve derviş hücresi bulunur. Ebûbekir Efendi'nin ders verdiği odalar, büyük ihtimalle 1622'de medrese hücresine çevrilen bu küçük kârgir birimlerdir.

Tarihlerdeki Ayrılık

Hüsameddin bu maddede Ebûbekir Efendi'nin 1136 yılında Yakub Paşa müderrisi olduğunu söyler. Oysa birinci ciltteki müderrisler listesinde "1121'de ulemâdan Ebûbekir Efendi ve ba'dehû Müftîzâde es-Seyyid Ebûbekir Efendi" kaydı vardır. Listede adı geçen ilk Ebûbekir Efendi bu madde sahibi ise atanma tarihi 1121 [1709-10] olarak verilmiş demektir; on beş yıllık farkın hangi kayda dayandığı anlaşılamadı. Listedeki ikinci isim, yani Müftüzâde es-Seyyid Ebûbekir Efendi, bir sonraki maddelerde anlatılan ve Ayntâbî Hoca'nın damadı olan zattır. Böylece medresenin kürsüsü Ayntâbî ailesinden damada geçmiş görünür.

Hocaları ve Ayntâbî Âlimleri

Hocalarından Çorumlu Hâfız es-Seyyid Mehmed Efendi, Hüsameddin'in medreseler listesine göre 1095 [1684] yılından sonra Mehmed Paşa Medresesi'ne, 1132 [1719-20] yılında da Ayas Ağa Medresesi'ne müderris olmuş ve 1143 [1730-31] yılında vefat etmiştir. Mütevellîzâde el-Hâc Ahmed Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

"Ayntâbî" nisbesi ailenin Ayıntab'dan (Gaziantep) geldiğini gösterir. Hüsameddin aynı dönemde Amasya'da bu nisbeyi taşıyan başka âlimlerden de söz eder: 1117 [1705-06] yılı olayları arasında Lâdik müftüsü ve Şeyhülislâm Medresesi müderrisi Ayntâbî el-Hâc Yûsuf Efendi'nin ölümünü kaydeder; Amasya müftülüğü ve Hüseyniyye müderrisliği yapan Ayntâbî el-Hâc Kara Osman Efendi'yi de anar. Bu adların Ebûbekir Efendi'nin ailesiyle bir yakınlığı olup olmadığı belli değildir. Başka kaynaklarda Ebûbekir Efendi'ye dair bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 92. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1-4. Ciltler, Amasya Belediyesi e-kitap, 1. Cilt, s. 176-177 (Ayas Ağa, Mehmed Paşa ve Yakub Paşa medreseleri) (amasya.bel.tr).

Akademik çalışmalar

• M. Baha Tanman, "Yâkub Paşa Tekkesi", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/yakub-pasa-tekkesi).

Kitaplar

• "Amasya", Türk Maarif Ansiklopedisi (turkmaarifansiklopedisi.org.tr/amasya).