Esbak Anadolu vâlisi Amasyalı vezîr Ömer Paşa bin Ebûbekir Bey bin Dervîş Bey’in birinci mahdûmudur. Pederinin hayâtında enderûn sarayına girdi. Orada hüsn-i terbiyye görüp tahsîl-i irfân etdi. Tedrîcen terakkî ederek 1142’de hazînedâr-ı şehriyârî oldu.
Ancak 1143 senesi hâilesinde Sultân Mahmûd Hân-ı Evvelin cülûsundan sonra kapIcıbaşı olarak taşra çıkarıldı. 1149’da Rumeli beylerbeyiliği pâyesiyle Karahisâr-ı Şarkî mutasarrıfı, ba’dehû Kars beylerbeyi olup eylâlet-i sagîreyi devrederek 1158’de vefât etdi. Mahdûmu [280] Ömer Paşa’dır.
Günümüz Türkçesiyle
Eski Anadolu valisi Amasyalı Vezir Ömer Paşa bin Ebûbekir Bey bin Derviş Bey'in büyük oğludur. Babası hayattayken Enderun sarayına girdi. Orada iyi bir terbiye görüp bilgi ve kültür edindi. Derece derece yükselerek 1142 [1729-30] yılında padişahın hazinedarı oldu.
Ancak 1143 [1730] yılındaki felaketin ardından Sultan I. Mahmud Han'ın tahta çıkışından sonra kapıcıbaşı olarak saraydan taşraya çıkarıldı. 1149 [1736-37] yılında Rumeli beylerbeyliği payesiyle Karahisâr-ı Şarkî mutasarrıfı, sonra Kars beylerbeyi oldu ve küçük eyaletlerde dolaştıktan sonra 1158 [1745-46] yılında vefat etti. Oğlu Ömer Paşa'dır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- esbak: önceki, eski
- mahdûm: oğul
- enderûn sarayı: Topkapı Sarayı'nın iç kısmı; devlet adamı yetiştirilen saray okulu
- hüsn-i terbiyye: iyi eğitim; tahsîl-i irfân: bilgi ve kültür edinme
- tedrîcen terakkî: adım adım yükselme
- hazînedâr-ı şehriyârî: padişahın hazinedarı
- hâile: felaket, büyük olay
- cülûs: tahta çıkış
- kapıcıbaşı: saray kapıcılarının başı; bir saray rütbesi
- pâye: unvan olarak verilen rütbe
- mutasarrıf: sancak yöneticisi
- eylâlet-i sagîre: küçük eyaletler
Bekir Beyzâdeler
Ebûbekir Paşa, Hüsameddin'in "Bekir Beyzâde" adıyla andığı Amasyalı ailedendir. Hüsameddin eserinin birinci cildinde bu aileyi, 783 [1381] yılında ölen Amasya hükümdarı Şemseddin Şâdgeldi'nin soyuna bağlar: Şâdgeldi soyundan gelen Ahmed Paşa'nın torunlarından Sinan Paşa kolu ayrılmış, "Bekir Beyzâde" ve "Dervîş Beyzâde" aileleri bu koldan çıkmıştır. Hüsameddin'e göre Bekir Bey kolu 1260 [1844] yılına kadar Amasya'da varlığını sürdürmüştür. Maddede babasının dedesi olarak Derviş Bey'in, dedesi olarak Ebûbekir Bey'in anılması bu iki kolun adlarını açıklar. Hacı Şâdgeldi başlangıçta Eretna Bey'e bağlı bir emirdi, onun ölümünden sonra özerkliğini ilan etmiş ve 1359'dan 1381'deki ölümüne kadar şehri yönetmiştir.
Babası Vezir Ömer Paşa'nın, Hüsameddin'in bir başka maddesine göre eski Anadolu valisi iken 1112 [1700-01] yılında öldüğü yazılıdır. Ebûbekir Paşa'nın kardeşi Osman Bey ise Mısır'da mirlivalığa yükselmiş, sonra Amasya'ya dönerek şehirde bir darülhadis yaptırmıştır; bu Osman Bey'in oğlu da amcası gibi Ebûbekir Paşa adını taşır ve ayrı bir maddede anlatılır. Aynı adı taşıyan amca ile yeğenin hayatları karıştırılmamalıdır: bu madde amcaya, ileriki "Ebûbekir Paşa-Bekir Beyzâde" maddesi yeğene aittir.
1143 Felaketi: Patrona Halil İsyanı
Hüsameddin'in "1143 senesi hâilesi" dediği olay, Lâle Devri'ni sona erdiren Patrona Halil İsyanı'dır. Yeniçeri Ocağı'na mensup, bir süre kalyonlarda levent olarak çalıştığı için "Patrona" diye anılan Halil'in önderliğindeki isyancılar 12 Rebîülevvel 1143 [25 Eylül 1730] tarihinde Beyazıt Camii önünde toplanmış, Kapalı Çarşı'yı kapattırıp esnafı yanlarına alarak Etmeydanı'na yürümüşlerdir. İsyancılar sadrazam Nevşehirli Damad İbrâhim Paşa ile birlikte otuz yedi kişinin teslimini istemiş, sonunda III. Ahmed, kendisine ve çocuklarına dokunulmayacağı güvencesini alarak tahttan çekilmiş ve yeğeni Şehzade Mahmud'u kendi eliyle tahta oturtmuştur (2 Ekim 1730). Hüsameddin'in anlatımına göre Ebûbekir Paşa'nın hazinedarlıktan alınıp kapıcıbaşı rütbesiyle taşraya çıkarılması, bu isyanın ve I. Mahmud'un tahta çıkışının hemen ardından olmuştur.
Kars Beylerbeyliği
Hüsameddin, Ebûbekir Paşa'nın Kars beylerbeyliğinin yılını vermez. Ölüm tarihi olan 1158 [1745-46], Kars'ın Nadir Şah'a karşı Osmanlı doğu cephesinin en önemli kalelerinden biri olduğu yıllara denk gelir. 1744 yazında Nadir Şah Kars'ı iki ay kuşatmış, kale Kars seraskeri Şehlâ Ahmed Paşa'nın savunmasıyla düşmemişti. Ebûbekir Paşa'nın bu olaylarda bir rolü olup olmadığı bilinmemektedir. Başka kaynaklarda Ebûbekir Paşa'nın hazinedarlığı ya da Karahisâr-ı Şarkî ve Kars görevleri hakkında bilgiye rastlanmadı. Oğlu Ömer Paşa hakkında da Hüsameddin bir bilgi vermez.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 93. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1-4. Ciltler, Amasya Belediyesi e-kitap, 1. Cilt, s. 181 ("Şâdgeldi Sülâlesi").
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 9-12. Ciltler, Amasya Belediyesi e-kitap, "Osmân Bey-Ebûbekir Beyzâde" ve "Abdî Bey-Bekir Beyzâde" maddeleri.
Akademik çalışmalar
- Abdülkadir Özcan, "Patrona İsyanı", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/patrona-isyani).
- Azmi Özcan, "Nâdir Şah", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/nadir-sah--iran).
Diğer kaynaklar
- "Hacı Şadgeldi", tr.wikipedia.org.
- "Kars Kuşatması (1744)", tr.wikipedia.org.