Ebûbekir Bey-Keçi Beyzâde

Günümüz Türkçesiyle

Torumtay'ın soylu evlâdından İshâk Bey bin Ebûbekir Çelebi'nin oğludur. Sancak beylerindendi; 893 [1488] yılında Mısır savaşında öldü. Kızları Kamer ve Fahrunnisâ Hâtunlar, damadı da Hoca el-Hâc Süleyman Çelebizâde Hoca el-Hâc Mehmed Çelebi'dir. Kamer Hâtun, kocası Hoca Mehmed Çelebi'nin yaptırdığı camiye 911 [1505-06] yılında okunmak üzere Kur'an cüzleri koydu ve mülklerini vakfetti. Fahrunnisâ Hâtun da Ahi Sâbukuddîn Mahallesi'nde bir mektep yaptırdı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• evlâd-ı kirâm: soylu, şerefli evlât; bir büyüğün soyundan gelenler
• mahdûm: oğul
• ümerâ-yı livâ: sancak beyleri, sancak düzeyindeki askerî ve idarî yöneticiler
• kerîme: kız evlât
• eczâ-yı şerîfe vaz' etmek: bir camiye, belli kimselerce her gün okunmak üzere Kur'an cüzleri koymak
• emlâk: mülkler, taşınmazlar
• mekteb: burada mahalle çocuklarına okuma yazma ve Kur'an öğretilen sıbyan mektebi

Torumtay Soyu ve Keçi Beyzâdeler

Ebûbekir Bey, Selçuklu döneminde Amasya'yı yöneten Seyfeddin Torumtay'ın soyundandır. Hüsameddin bu ailenin halkalarını kitabının başka maddelerinde tek tek verir: Torumtay'ın torunlarından Sirâceddîn Mehmed Çelebi, Amasya emîri Hacı Şâdgeldi Paşa'nın son yıllarında onun veziri olmuş ve "Keçi Bey" diye tanınmıştır. Oğlu el-Hâc Ebûbekir Çelebi 821 [1418] dolaylarında, torunu Cemâleddîn İshâk Çelebi 834 [1430-31] yılında ölmüştür. İshâk Çelebi'nin oğlu olarak anılan Ebûbekir Bey ise bu maddenin konusudur. Aile, ataları Keçi Bey'den ötürü "Keçi Beyzâde" adıyla anılmış ve kuşaklar boyunca Torumtay'ın vakfına mütevellilik etmiştir.

Ailenin büyük atası Seyfeddin Torumtay'ın Amasya'daki izleri bugün de ayaktadır. Gökmedrese diye bilinen cami-medrese yapısının vakfiyesi 665 [1266-67] tarihini taşır; yapının karşısında, bir sokakla ayrılan türbesi ise 677 [1278-79] tarihlidir. Türbede Torumtay'ın yanı sıra çocuklarının ve torunlarının mezarları da bulunur. Hüsameddin, Keçi Bey'in ve oğlu Ebûbekir Çelebi'nin bu türbede gömülü olduğunu, mezar taşlarında adlarının kazılı fakat ölüm tarihlerinin bulunmadığını kaydeder.

893 Yılındaki Mısır Savaşı

Metinde "Mısır harbi" denilen savaş, Osmanlılar ile Memlükler arasında 1485'ten 1491'e kadar Çukurova ve Malatya yörelerinde süren savaşlardır. Bu yıllarda Adana ile Tarsus birkaç kez el değiştirmiş, 8 Ramazan 893 [16 Ağustos 1488] günü Adana yakınındaki Ağaçayırı'nda yapılan savaşı Memlükler kazanarak Adana'yı yeniden almışlardır. Savaşlar 896 [1491] yılında imzalanan barışla sona ermiştir. Hüsameddin, Ebûbekir Bey'in hangi çarpışmada öldüğünü söylemez; ancak verdiği 893 yılı, Ağaçayırı yenilgisinin yaşandığı yıla denk gelir.

Kamer Hâtun ve Kocasının Camii

Kamer Hâtun'un kocası, Hüsameddin'in başka maddelerinde "Pîr Mehmed Çelebi" ya da "Pîr Hoca el-Hâc Mehmed Çelebi" diye anılan, Amasya'nın zengin ileri gelenlerinden ve bir süre Şehzade Sultan Ahmed'in defterdarıdır. Hüsameddin'e göre bu zat 911 [1505-06] yılında Sığır Pazarı'nın altında, Atabeg Medresesi yakınında bir cami yaptırmış, 917 [1511] yılının muharrem ayında ölmüş ve caminin batısındaki küçük hazîreye gömülmüştür. Kamer Hâtun da aynı hazîrede yatar. Dikkat çekici olan, Kamer Hâtun'un vakfına verilen tarihtir: bu maddede 911 olarak geçen yıl, kitabın mahalleleri ve Pîr Mehmed Çelebi'yi anlatan kısımlarında 913 [1507-08] olarak verilmiştir. Hüsameddin ayrıca ünlü defterdar Amasyalı İskender Çelebi'yi Pîr Mehmed Çelebi'nin damadı olarak gösterir.

Amasya merkezinde bugün Pir Mehmet Çelebi Camii adıyla bilinen, Pazar Camii ya da Ekin Pazarı Camii de denen tek kubbeli, tek minareli bir cami vardır. Envanter kayıtlarında bu caminin kim tarafından ve ne zaman yaptırıldığının bilinmediği, mimari izlerine bakılarak XV-XVI. yüzyıla ait olabileceği yazılır. Ad ve pazar yeri bakımından Hüsameddin'in anlattığı camiyle büyük ihtimalle aynı yapıdır; böyle ise bugünkü kayıtlarda boş kalan bânî ve tarih bilgisini Hüsameddin'in maddeleri tamamlamaktadır. Depremde yıkılan minaresi yeniden yapılan cami, 2007'de onarılmış ve ibadete açık durmaktadır.

Fahrunnisâ Hâtun'un mektebini yaptırdığı Ahi Sâbukuddîn Mahallesi, Hüsameddin'in mahalle listesinde "Sâbıkeddîn Mahallesi" adıyla geçer. Meydan Köprüsü'nün önünde, doğuda Kale Kapısı ile batıda Kamereddîn Mahallesi arasında yer alan bu mahalleye halk "Sebkaddîn" der; adını 780 [1378-79] yılına kadar burada oturan Sâbıkeddîn Ebûbekir adlı eski bir beyden almıştır. Fahrunnisâ Hâtun'un mektebine dair başka bir kayda rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 86. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt (Mukaddime: mahalleler ve türbeler); 6. Cilt, "Ebûbekir Çelebi-el-Hâc Bedreddîn"; 7. Cilt, "İshak Çelebi-Keçi Beyzâde" ve "Pîr Mehmed Çelebi-Şeyh Hâmidoğlu Hoca el-Hâc"; 10. Cilt, "Sirâceddîn Mehmed Çelebi-Keçi Bey" maddeleri.

Akademik çalışmalar

• İsmail Yiğit, "Kayıtbay", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/kayitbay).
• Selda Kalfazade, "Gökmedrese Camii", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/gokmedrese-camii).

Resmî kaynaklar

• Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, "Torumtay Türbesi", Kültür Portalı (kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/torumtay-turbes).

Kitaplar

• Elif Kurt, "Pir Mehmet Çelebi Camii", Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi, 2020 (turkiyeturizmansiklopedisi.com/pir-mehmet-celebi-camii).

Diğer kaynaklar

• "Ağaçayırı Muharebesi", çevrimiçi ansiklopedi maddesi (tr.wikipedia.org/wiki/Ağaçayırı_Muharebesi).
• "Pir Mehmet Çelebi Camii", Kültür Envanteri (kulturenvanteri.com/yer/pir-mehmet-celebi-camii-amasya).