Lâdiklidir. Orada medfûn olan Sâhibü’l-hâl es-Seyyid Ahmed Rifâ’îzâde es-Seyyid Abdussemi’ Çelebi mahdûmudur. Lâdik’de doğdu. Sonisa’da büyüdü. Amasya’da tahsîl-i ulûm ederek amcası es-Seyyid Necmeddîn Yahyâ Çelebi’den ahz-ı tarîkat etdi.
Eniştesi Amasya Emîri el-Hâc Şâdgeldi Paşa nezdinde pek muhterem bir şeyh olup mu’âsırı bulunan Zileli Şeyh Nusretzâde eş-Şeyh Cemâleddîn Habîb Çelebi ile pek ziyâde nüfûz ve şöhret kazandı.
783’de Hacı Şâdgeldi Paşa, Kadı Burhân harbinde maktûl oldukta Arabistan’a gidip Haleb’de tevattun ve ikâmet ederek 800 senesinde dâr-ı na’îme rihlet etdi. Kibâr-ı meşâyîh-i Rifâ’îyeden âlim, zâhid, müteşerri’ bir zât idi. Mahdûmları es-Seyyid Muhyiddîn Mehmed, İzzeddîn Hasan Çelebiler olup es-Seyyid eş-Şeyh İzzeddîn Hasan Çelebi Amasya’da ikâmet etdi. [255] Evlâdı vardır. Es-Seyyid Muhyiddîn Mehmed er-Rifâ’î Haleb’de kaldı. Bunun mahdûmları es-Seyyid Mehmed, Ömer Çelebilerdir. Es-Seyyid Mehmed Çelebizâde es-Seyyid Alâeddîn Ali er-Arabî İstanbul’a gelip şeyhülislâm oldu. Es-Seyyid Ömer Çelebizâde es-Seyyid Mahmûd Efendi de İstanbul’a gelip her ikisinin ensâbı türedi.
Günümüz Türkçesiyle
Lâdiklidir. Orada gömülü bulunan manevî hâl sahibi Seyyid Ahmed Rifâî'nin soyundan Seyyid Abdüssemî' Çelebi'nin oğludur. Lâdik'te doğdu, Sonisa'da büyüdü. Amasya'da öğrenim gördü ve amcası Seyyid Necmeddîn Yahyâ Çelebi'den tarikat aldı.
Eniştesi Amasya Emiri Hacı Şâdgeldi Paşa'nın yanında çok saygı gören bir şeyhti; çağdaşı Zileli Şeyh Nusretzâde Şeyh Cemâleddîn Habîb Çelebi ile birlikte büyük nüfuz ve şöhret kazandı.
783'te [1381] Hacı Şâdgeldi Paşa Kadı Burhân ile yaptığı savaşta öldürülünce Arap diyarına gidip Halep'e yerleşti ve 800 [1397-98] yılında öldü. Rifâiyye'nin büyük şeyhlerinden âlim, zahit ve şeriata bağlı bir kişiydi. Oğulları Seyyid Muhyiddîn Mehmed ile İzzeddîn Hasan Çelebilerdir. Seyyid Şeyh İzzeddîn Hasan Çelebi Amasya'da kaldı; soyu sürmektedir. Seyyid Muhyiddîn Mehmed er-Rifâ'î Halep'te kaldı. Onun oğulları Seyyid Mehmed ve Ömer Çelebilerdir. Seyyid Mehmed Çelebi'nin oğlu Seyyid Alâeddîn Ali el-Arabî İstanbul'a gelip şeyhülislam oldu. Seyyid Ömer Çelebi'nin oğlu Seyyid Mahmûd Efendi de İstanbul'a geldi ve her ikisinin soyu orada çoğaldı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sâhibü'l-hâl: manevî hâl ve keramet sahibi
- ahz-ı tarîkat: bir şeyhe bağlanıp tarikata girme
- nezd: yan, katında
- mu'âsır: çağdaş
- maktûl: öldürülmüş
- tevattun: yurt edinme, yerleşme
- dâr-ı na'îme rihlet: cennet yurduna göçme; ölme
- kibâr-ı meşâyîh: büyük şeyhler
- ensâb: soylar, nesiller
Lâdik ve Hakala'daki Rifâî Türbeleri
Maddede adı geçen "Lâdik'te gömülü Seyyid Ahmed Rifâî", Rifâiyye'nin kurucusu Irak'taki Seyyid Ahmed er-Rifâî değil, Anadolu'daki Rifâî kolunun önderi sayılan ve Lâdik'te türbesi bulunan Seyyid Ahmed-i Küçek er-Rifâî'dir. Onun kurucu Ahmed er-Rifâî'nin oğlu mu, torunu mu yoksa yalnızca manevî halifesi mi olduğu tartışmalıdır. Yerel araştırmalara göre Mevlânâ ve Ulu Ârif Çelebi ile görüştüğü anlatılır.
Ebûbekir Çelebi'nin amcası ve şeyhi Seyyid Necmeddîn Yahyâ er-Rifâî'nin türbesi bugün Suluova ilçesine bağlı Yolpınar köyündedir; köyün eski adı Hakala ya da Hakla'dır. Hüsameddin'in başka bir yerdeki bilgisine göre Necmeddîn Yahyâ burada 764 (1362-63) yılında büyük bir tekke, zaviye, imaret ve misafirhane yaptırmış, vakıflarını 771 (1369-70) yılında düzenlemiştir. Ahşap sandukanın baş ucunda adı, ayak ucunda 771 tarihi okunur. Yanındaki ikinci sandukada oğlunun yattığı köylülerce söylenir. Köyde ayrıca 868 (1463-64) ve 947 (1540-41) yıllarında yaptırılmış medrese ve hamamların bulunması, buranın bir dönem küçük bir ilim merkezi olduğunu düşündürür. Ebûbekir Çelebi'nin büyüdüğü Sonisa (Sonusa) ise bugün Taşova ilçesindeki bir beldedir.
Hacı Şâdgeldi Paşa ve Kadı Burhâneddin
Ebûbekir Çelebi'nin eniştesi Hacı Şâdgeldi, Eretna Beyliği döneminde Hacı Kutlu Şah'ın oğlu olarak Ağustos-Eylül 1359'da Amasya emiri olmuş, bir süre şehirden uzaklaştırıldıktan sonra yönetimi yeniden ele almıştır. Sivas'ta güçlenen Kadı Burhâneddin, başlıca rakibi olarak gördüğü Şâdgeldi'nin üzerine yürüyerek onu 1381 sonbaharında yenip öldürtmüş, ardından 783 (1381) yılında Sivas'ta hükümdarlığını ilan etmiştir. Hüsameddin'in verdiği 783 tarihi bu bilgilerle uyuşur. Ebûbekir Çelebi'nin emirin ölümünün ardından Amasya'yı bırakıp Halep'e gitmesi, Şâdgeldi'nin yakın çevresinin yeni dönemde şehirde tutunamadığını düşündürür; ancak bu, olayların sırasından çıkan bir yorumdur.
Şeyhülislam Alâeddin Ali el-Arabî
Hüsameddin'in soy kütüğünde Ebûbekir Çelebi'nin torununun oğlu olarak gösterdiği Alâeddin Ali el-Arabî, Osmanlı'nın yedinci şeyhülislamıdır. Halep'te doğduğu için Arabî lakabıyla tanınmıştır. Halep'teki öğreniminden sonra Osmanlı ülkesine geçmiş, Molla Gürânî'nin derslerine devam etmiş, Edirne Dârülhadis'inde muîdlik, Bursa Kaplıca Medresesi'nde müderrislik yapmıştır. Halvetî şeyhi Alâeddin Ali'ye bağlanmış ve onunla birlikte Manisa'ya sürülmüş, orada Şehzade Mustafa'nın himayesini görmüş, sonra Sahn-ı Semân müderrisi olmuştur. Receb 900'de (Nisan 1495) şeyhülislamlığa getirilmiş, bir yıl kadar bu görevde kaldıktan sonra Nisan 1496'da ölmüş ve Eyüp'e gömülmüştür.
Ansiklopedi maddeleri onun Halep doğumlu olduğunu doğrular, fakat Lâdik ve Amasya Rifâîlerine uzanan bir soydan söz etmez. Bu bağlantı Hüsameddin'in kaydına dayanmaktadır; Ebûbekir Çelebi'nin Halep'e göçü onu açıklanabilir kılsa da başka bir kaynakla doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 85–86. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar