AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebûbekir Bey-Turhânzâde el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 86 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya ümerâsından Turhân Bey bin Pîrî Ebûbekir Bey bin Bâyezîd Bey bin el-Hâc Îsâ Bey’in mahdûmu ve sadr-ı esbak Bâyezîd Paşa’nın ammizâdesidir. Sultân Murâd Hân-ı Sânî devrinde ümerâdan olup İstanbul fethinde bulundu. Ba’dehû kibâr-ı ümerâdan olup 864 sâlinden sonra vefât etdi. Oğulları Ömer, Mehmed, Abbâs Beylerdir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya emirlerinden Turhân Bey bin Pîrî Ebûbekir Bey bin Bâyezîd Bey bin Hacı Îsâ Bey'in oğlu ve eski sadrazam Bâyezîd Paşa'nın amcasının oğludur. Sultan II. Murâd Han devrinde emirlerden olup İstanbul'un fethinde bulundu. Sonra büyük emirlerden oldu ve 864 [1459-60] yılından sonra öldü. Oğulları Ömer, Mehmed ve Abbâs Beylerdir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • ümerâ: emirler, beyler
  • sadr-ı esbak: eski sadrazam (vezîriâzam)
  • ammizâde: amcazade, amca oğlu
  • ba'dehû: bundan sonra
  • kibâr-ı ümerâ: büyük emirler

Amasyalı Bayezid Paşa ile Akrabalık

Maddenin en dikkat çekici bilgisi, Ebûbekir Bey'i I. Mehmed döneminin vezîriâzamı Amasyalı Bayezid Paşa'nın amcazadesi olarak göstermesidir. Bayezid Paşa, Yıldırım Bayezid'in oğlu Çelebi Mehmed'e lala olarak verilmiş, 1402 Ankara Savaşı'ndan sonra genç şehzadeyi savaş alanından kurtarıp Amasya'ya ulaştırmış, 1413'te vezîriâzam ve Rumeli beylerbeyi olmuştur. Amasya'da kendi adını taşıyan cami ve zaviyeyi yaptırmış, 1421'de II. Murad'a karşı ayaklanan Düzmece Mustafa üzerine gönderildiği seferde öldürülmüştür. Kardeşi Hamza Bey uzun süre Osmanlı hizmetinde kalmış, oğlu İsa Bey ise Hisar'da mescit, medrese ve imaretten oluşan bir külliye yaptırmıştır.

Bayezid Paşa'nın kökeni ise tartışmalıdır. Amasya'daki imareti için düzenlettiği vakfiyede babasının adı Yahşi Bey olarak kayıtlıdır. Hüsameddin, Yahşi Bey'in Amasyalı olduğunu ve Emir Seyfeddin Sungur'un soyundan geldiğini yazar. Buna karşılık dönemin Bizanslı tarihçisi Dukas onu Arnavut asıllı bir köle olarak tanıtır, XIX. yüzyılda yazan Amasyalı Mustafa Vâzıh Efendi Boşnak bir aileden geldiğini söyler, Sicill-i Osmânî de Enderun'da yetiştiğini kaydeder. Yakın tarihli bir araştırma, Hüsameddin'in verdiği soy zincirinin belgelerle doğrulanamadığını belirtir.

Bu tartışma, maddedeki akrabalık bilgisini de doğrudan ilgilendirir. Ebûbekir Bey Bayezid Paşa'nın amcazadesi ise babası Turhân Bey ile Bayezid Paşa'nın babası aynı kuşaktan iki kardeş olmalıdır; yani Yahşi Bey'in de Pîrî Ebûbekir Bey'in oğlu olması gerekir. Bu bağı gösteren bir belgeye rastlanmadı. Kuşakların uzunluğu da dikkat çeker: Bayezid Paşa 1402'de Çelebi Mehmed'in lalasıdır ve 1421'de ölmüştür; amcazadesi olduğu söylenen Ebûbekir Bey ise 1453'te İstanbul'un fethinde bulunmuş ve 1460'tan sonra ölmüştür. Bu durum imkânsız değildir, fakat iki kuzen arasında hayli büyük bir yaş farkını gerektirir.

Tesalya Fatihi Turahan Bey ile Karıştırılmamalı

Aynı yıllarda yaşayan ve kimi araştırmalarda adı Turhan Bey diye de yazılan Tesalya fatihi Turahan Bey, II. Murad döneminin tanınmış uç beylerindendir; İstanbul kuşatmasına hazırlık sırasında oğulları Ahmed ve Ömer ile Mora'dan gelebilecek yardımı engellemiş, kuşatmada da bulunduğu kaydedilir. Ancak onun babası Paşa Yiğit Bey olarak geçer ve muhtemelen Batı Anadolu'dan Trakya'ya gönderilmiş Türkmen gruplarına mensuptur. Hüsameddin'in andığı Amasyalı Turhân Bey'in babası ise Pîrî Ebûbekir Bey'dir. Adların ve oğullardan birinin adının (Ömer) benzerliği, iki ailenin birbirine karıştırılmaması için ayrıca belirtilmelidir.

Ebûbekir Bey'in İstanbul fethindeki rolüne ve 864 sonrasındaki hayatına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 86–86. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

6. Cilt içindekiler