Ebûbekir Çelebi-Aydınoğlu el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

İltekin Gâzi'nin soylu evlâdından el-Hâc Hasan Bey bin Aydın Bey bin Hasan Bey'in oğludur. Devrinin âlimlerinden ilim tahsil ederek ders-i âm oldu; babasının ölümü üzerine Emîr Hasan Âlâkî malikânesinin tasarrufu ona geçti. İltekin köyünde oturur, Torumtay Medresesi'nde ders okuturdu. 921 [1515] yılından sonra öldü. Âlim ve olgun bir kişiydi. Oğulları Ahmed ve Abdî Çelebilerdir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• evlâd-ı kirâm: soylu, şerefli evlât
• mahdûm: oğul
• tahsîl-i ulûm: ilim öğrenimi
• ders-i âm: büyük bir camide herkese açık ders okutmakla görevli müderris; bu unvan aynı zamanda icazet verebilecek düzeyde bir hocalığı gösterirdi
• irtihâl: ölüm, bu dünyadan göçme
• mâlikâne: geliri bir kişiye ya da aileye bırakılmış toprak; mutasarrıf: o toprağın gelirini kullanan kimse
• tedrîs-i ulûm: ilim okutma, ders verme
• kâmil: olgun, erdemli

İltekin Gâzi ve Soyu

Ebûbekir Çelebi'nin bağlandığı İltekin Gâzi, Dânişmendli emîrlerindendir. Malazgirt'ten sonra Merzifon'u fethettiği kabul edilir; oğullarından Hüseyin Gazi de uzun süre Merzifon'da oturmuştur. Hüsameddin, İltekin Gâzi'nin Amasya fethinin başında şehre bu yönden zorla girip Kelkis Kalesi'ni yıktığını, sonra da bu yörede gömüldüğünü yazar. Karaman Dağı'nın doğu eteğindeki bağlar ve bayırlar bu yüzden "İltekin" diye anılır. Aynı yerde dört taş direk üzerine oturan konik kubbeli İltekin Türbesi'nde, Hüsameddin'e göre İltekin Gâzi ile oğlu Emîr Hüsâmüddevle Hasan Gâzi yatmaktadır. Amasya'ya beş altı kilometre uzaklıkta Yeşilırmak üzerindeki Çağlayan Köprüsü de halk arasında "İltekin Köprüsü" diye anılır; köprünün İltekin Gazi'ye ya da oğlu Hüsâmüddevle Hasan'a ait olduğu söylenir, fakat yapım tarihi ve yaptıranı kesin olarak bilinmemektedir.

Emîr Hasan Âlâkî Malikânesi

Metinde "Emîr Hasan Âlâkî" diye geçen malikâne, Hüsameddin'in başka maddelerinde "Emîr Hasan Alanı" ya da "Saz malikânesi" adıyla anılan topraktır. Hüsameddin'e göre burası İltekin Gâzi'nin oğlu Hüsâmüddevle Hasan Gâzi'nin çiftliği olup Hasan Gâzi bunu evlâdına vakfetmiştir. Ebûbekir Çelebi'nin babadan bu malikâneye tasarruf etmesi, soyun dört yüz yıl sonra bile bu vakfın gelirini elinde tuttuğunu gösterir. "Âlâkî" sözcüğü büyük ihtimalle "Alanı" adının yazma kayıtlarda bozulmuş biçimidir.

İltekin Köyü ve Torumtay Medresesi

Ebûbekir Çelebi'nin yaşadığı İltekin, Hüsameddin'in anlattığına göre erken Osmanlı döneminde Sîmre nahiyesinin merkezi olan bir kasabaydı. 917 [1511] yılındaki Şahkulu olayında harap olunca köy durumuna düşmüştür. Ebûbekir Çelebi'nin bu köyde oturması, kasabanın yıkımından sonraki yıllara rastlar.

Ders okuttuğu Torumtay Medresesi, Amasya'da bugün Gökmedrese Camii adıyla bilinen yapıdır. Seyfeddin Torumtay'ın düzenlediği 665 [1266-67] tarihli vakfiyede "Gökmedrese" diye anılan bina, kendi zamanında hem medrese hem cami olarak kullanılmış, giriş bölümü medrese işlevi görmüştür. Hüsameddin'in bu maddesi, yapının XVI. yüzyıl başında da medrese olarak ders verilen bir yer olduğunu göstermesi bakımından değerlidir. Başka kaynaklarda Ebûbekir Çelebi'ye dair bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 87. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt (Mukaddime: bağlar, türbeler ve Sîmre bahsi); 7. Cilt, "Efrûmiye Bânû-Ana Hâtun" ve "Îltekin Gâzi-Emîr Nâsıreddevle-i Artûgî"; 8. Cilt, "Hasan Gâzi-Emîr Hüsâmü'd-Devle" maddeleri.

Akademik çalışmalar

• Mehmet Öz, "Merzifon", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/merzifon).
• Selda Kalfazade, "Gökmedrese Camii", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/gokmedrese-camii).