AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebûbekir Efendi-Çerkes el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 101 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Kafkaslı Ali oğludur. Oradan 1242’de hicretle Amasya’ya gelip Kabartaylı Hacı Mehmed Efendi’nin himmetiyle ders-i âm ve Ya’kûb Paşa kürsü şeyhi, mu’ahharan Hazret-i Pîr İlyâs Halvetî türbedârı oldu. Va’az ve tedrîs ve ibâdetle meşgûl iken 1279’da yetmiş dört yaşında vefât etdi. Âlim, zâhid, mütenessik, muttakî, va’zı mü’essir bir zât idi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Kafkasyalı Ali'nin oğludur. 1242 [1826-27] yılında oradan göç ederek Amasya'ya geldi; Kabartaylı Hacı Mehmed Efendi'nin gayretiyle dersiâm (herkese açık ders veren icazetli hoca) ve Yâkub Paşa kürsü şeyhi (vaizi), daha sonra da Hazret-i Pîr İlyâs Halvetî'nin türbedarı oldu. Vaaz, ders ve ibadetle meşgulken 1279 [1862-63] yılında yetmiş dört yaşında öldü. Bilgili, dünyadan el etek çekmiş, ibadete düşkün, Allah'tan korkan ve vaazı etkili bir zattı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • hicret: göç
  • himmet: gayret, yardım
  • kürsü şeyhi: camide kürsüde vaaz veren vaiz
  • mu'ahharan: sonradan
  • türbedâr: türbenin bakımına bakan görevli
  • zâhid: dünyaya gönül bağlamayan
  • mütenessik: ibadete düşkün
  • mü'essir: etkili

Erken Bir Kafkas Göçmeni

Çerkes Hacı Ebûbekir Efendi'nin Amasya'ya geldiği 1242 [1826-27] yılı, Kafkasya'dan Osmanlı topraklarına yönelen büyük göç dalgasından otuz yıl kadar öncedir. Çerkezlerin kitle hâlinde sürgünü Rusya'nın 1861'de resmen kararlaştırdığı bir politikanın sonucudur; 1858-1878 arasında Osmanlı ülkesine sürülen ya da göç edenlerin sayısı 1.200.000 ile 1.500.000 arasında gösterilir. Ebûbekir Efendi ise bu büyük göçten önce, tek başına ya da küçük bir toplulukla gelen bir ilim adamıdır. Hüsameddin'in andığı Kabartaylı Hacı Mehmed Efendi'nin ondan önce Amasya'da yerleşmiş olması, şehirde Doğu Çerkezlerinin Kabartay kolundan gelen küçük bir çevrenin XIX. yüzyılın başında var olduğunu gösterir. Kabartaylar XVII. yüzyılın ortalarından itibaren müslüman olmaya başlamıştır.

Yâkub Paşa Kürsüsü ve Pîr İlyâs Türbesi

Ebûbekir Efendi'nin vaiz olarak görev aldığı Yâkub Paşa Tekkesi, halk arasında Çilehâne diye de bilinen Halvetî tekkesidir. Amasya'nın Pîrler semtinde 815 (1412) yılında Ankara Beylerbeyi Pazarlıoğlu Yâkub Paşa tarafından kurulmuş, vakfiyesi Şubat 1413'te tescil edilmiştir. Yâkub Paşa tekkeyi Halvetî şeyhi Gümüşlüzâde Abdurrahman Çelebi için yaptırmıştır. 1031 (1622) yılında meşihat üzerine çıkan bir anlaşmazlığı gidermek için mescit ve halvethane bölümlerinde bir medrese kurulmuş, tekke işlevi tevhidhanede sürdürülmüştür. Yapı, erken Osmanlı dönemine ait özgün biçimiyle günümüze ulaşabilmiş nadir tarikat yapılarındandır; 1939 Erzincan depreminde zarar görmüş, 1967'de onarılmıştır.

Ebûbekir Efendi'nin sonradan türbedarı olduğu Pîr İlyâs Türbesi, Amasya Halvetîliğinin önde gelen şeyhi Şücâeddin Pîr İlyâs'ın türbesidir. Bugün Pirler Parkı içinde bulunan ve Yukarı Pirler Türbesi diye de anılan yapı, 1486'da Gümüşlüzâde Ahmed Bey tarafından yaptırılmış, 1688'de Gümüşlüzâde İbrâhim Paşa tarafından yenilenmiştir. 1895 depreminde yıkılmış, sonradan yeniden yapılarak bugünkü hâlini almıştır. Türbede Pîr İlyâs'ın yanında damadı Pîr Celâleddin Abdurrahman, torunu Pîr Hayreddin Hızır Çelebi ve ailelerinin mezarları vardır; üç pîrin burada yatması yapıya adını vermiştir. Türbe bugün şehrin en çok ziyaret edilen yerlerindendir.

Türbedarlık, XVIII. yüzyılın ortalarına kadar Gümüşlüoğlu Tekkesi şeyhliği ve mütevelliliğiyle birlikte yürütülmüş, 1765'te türbedar İsmâil Efendi'nin ölümüyle türbedarlık ile Fâtıma Medresesi'nin mütevelliliği birbirinden ayrılmıştır. Kadir Özköse'nin Halvetî tekkeleri üzerine çalışmasında XIX. yüzyılda mütevelli ve türbedar olarak Seyyid Ömer Efendi (ö. 1247/1831), Seyyid Mehmed Efendi (ö. 1275/1859), Seyyid Abdullah Efendi (ö. 1280/1864) ve Şeyh Mansur Efendi (ö. 1284/1867) sayılır. Bu listede Çerkes Ebûbekir Efendi'nin adı geçmez. Hüsameddin'in kaydı ile bu liste arasındaki farkın, türbedarlık ile mütevelliliğin farklı kişilerce yürütülmüş olmasından kaynaklanması mümkündür; ancak bu bir tahmindir. Hüsameddin aynı ciltte, yine Pîr İlyâs türbedarı olan bir başka Çerkes, Şeyh Ebûbekir Efendi'den de söz eder (6. Cilt, 364. madde); iki kişinin karıştırılmaması gerekir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 101–101. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

6. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.