AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebu’l-Feth Bey-Emîr Necmeddîn

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 83 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalıdır. Ümerâ-yı Selçukiyyeden Umur Hân bin Mahmûd Bey bin Feth Gâzi Bey’in mahdûmudur. Amasya vülâtı olan şehzâde-gân-ı âl-i Selçuk’a hizmet ederek ümerâdan oldu. 616’da Sultân Alâeddîn Keykubâd-ı Selçukî’ye inkıyâd eylediğinden Tokat emîri oldu. Ba’dehû Gürcistân muhârebâtında bulundu. 637’de Baba İshâk isyânında şehîden vefât etdi. Kibâr-ı ümerâdan idi. Halfet Gâzi vakfiyesi şuhûdundandır.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Selçuklu emirlerinden Umur Han bin Mahmud Bey bin Feth Gazi Bey'in oğludur. Amasya'yı yöneten Selçuklu şehzadelerinin hizmetinde bulunarak emirler arasına girdi. 616'da [1219-20] Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad'a bağlılık gösterdiği için Tokat emiri oldu. Sonra Gürcistan savaşlarında bulundu. 637'de [1239-40] Baba İshak isyanında şehit düştü. Büyük emirlerdendi. Halfet Gazi vakfiyesinin şahitlerindendir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • ümerâ: emirler, beyler
  • vülât: valiler, yöneticiler
  • şehzâde-gân-ı âl-i Selçuk: Selçuklu hanedanının şehzadeleri
  • inkıyâd: boyun eğme, bağlılık gösterme
  • muhârebât: savaşlar
  • kibâr-ı ümerâ: emirlerin büyükleri
  • şuhûd: şahitler

616 Yılı ve Alâeddin Keykubad

Ebu'l-Feth Necmeddin Bey'in Tokat emirliğine getirildiği 616 yılı, Alâeddin Keykubad'ın tahta çıktığı yıldır. Keykubad, babası I. Gıyâseddin Keyhusrev 601'de (1205) Selçuklu tahtına yeniden geçince Tokat'a melik olarak gönderilmişti. Babasının ölümünden sonra ağabeyi İzzeddin Keykâvus'un sultanlığını tanımamış, Kayseri'yi kuşatmış, sonunda Ankara Kalesi'nde teslim olarak hapse atılmıştı (608/1212). Keykâvus'un ölümü üzerine hapisten çıkarılıp Sivas'ta hükümdar ilan edildi (616/1220), ardından Konya'da törenle yeniden tahta oturdu. Hüsameddin'in "inkıyâd" diye andığı bağlılık, büyük ihtimalle yeni sultanın tahta çıkışı sırasında Danişmendli bölgesinin emirlerinin ona katılmasıdır. Tokat'ın Keykubad'ın gençlik yıllarındaki melikliği ile bağı da bu atamayı anlamlı kılar.

Gürcistan Seferleri

Maddede kısaca geçen Gürcistan savaşları, Keykubad döneminin son yıllarına rastlar. 629 (1232) yılında bir Moğol birliği yağma yaparak Sivas yakınlarına kadar gelmiş, bu akının Gürcü Kraliçesi Rusudan'ın kışkırtmasıyla yapıldığı kanaatine varılınca Erzurum subaşısı Mübârizüddin Çavlı ile birlikte Gürcü topraklarına girilmiş, bazı kaleler alındıktan sonra barış yapılmış ve Rusudan'ın kızının Keykubad'ın oğlu Gıyâseddin Keyhusrev ile evlendirilmesine karar verilmiştir. Amasya'nın ünlü emiri Halîfet Gazi de 1232'deki Gürcü seferinde şehit düşmüş ve Amasya'daki türbesine gömülmüştür. Necmeddin Bey'in katıldığı savaşların bu seferler olması muhtemeldir; ancak adı, okunan kaynaklarda geçmez.

Halfet Gazi Vakfiyesi

Hüsameddin'in verdiği en somut bilgi, Necmeddin Bey'in Halfet Gazi vakfiyesinde şahit olarak yer almasıdır. Halk arasında Hilfet ya da Halfet Gazi diye anılan Halîfet Gazi, bir Danişmendli emiriyken beyliğin ortadan kalkmasından sonra Selçukluların hizmetine girmiştir. 1215'te Sinop'u fetheden I. İzzeddin Keykâvus tarafından Karadeniz sahil muhafızlığına, Alâeddin Keykubad döneminde de Amasya valiliğine getirilmiştir (619/1222). Babasının adının Tulf, dedesinin adının Türkanşah olduğu tespit edilmiştir. Amasya'daki medresesinin 622 (1225) tarihli vakfiyesi günümüze ulaşmıştır. Necmeddin Bey bu belgede şahitse, 1225'te Amasya'da önde gelen emirler arasında bulunuyordu demektir.

Vakfiyenin bağlı olduğu yapı topluluğu, Amasya'nın Şamice mahallesinde Torumtay sokağındadır. Kitabesine göre 606 (1209-10) yılında yapılan medresenin güney duvarı ve doğu bölümü kısmen ayaktadır; 1647 depreminden sonra yıkılan kısımları ahşapla yenilenmiş, 1888'de Amasya müftüsü Hacı Osman Hilmi Efendi binayı köklü biçimde onartmıştır. Medreseye bitişik iki katlı türbede, Roma dönemine ait mermer bir lahit durur.

Babaî İsyanı ve Amasya

Necmeddin Bey'in şehit düştüğü 637 (1240) yılı, Anadolu Selçuklu tarihinin en büyük Türkmen ayaklanmasının yılıdır. Vefâiyye şeyhi Baba İlyas-ı Horasânî, Amasya yakınındaki Çat köyündeki zaviyesinde çevresine çok sayıda mürit toplamış, II. Gıyâseddin Keyhusrev'e karşı hazırladığı ayaklanmanın fiilî idaresini halifesi Baba İshak'a bırakmıştı. Güneydoğu ve Orta Anadolu'da önce başarı kazanan Babaîler ilk yenilgiyi Amasya'da aldılar. Amasya Kalesi'ne sığınan Baba İlyas, Mübârizüddin Armağanşah'ın kuvvetleri tarafından kıstırılıp yakalandı ve idam edildi. Baba İshak'ın yönetimindeki öteki kol Konya üzerine yürüdü, fakat Kırşehir yakınlarındaki Malya ovasında, içinde paralı Frank askerlerinin de bulunduğu Selçuklu ordusuna yenildi ve Baba İshak öldürüldü.

Hüsameddin olayı "Baba İshak isyanı" diye adlandırır; bugünkü araştırmalar ise hareketin asıl önderi olarak Baba İlyas'ı öne çıkarır ve "Babaî ayaklanması" adını kullanır. Necmeddin Bey'in Amasya'daki çarpışmalarda mı, yoksa Malya ovasında mı öldüğü belli değildir. Öte yandan Hüsameddin birinci ciltte, Baba İlyas'ın soyundan gelen ailelerin zamanla Amasya halkının onda birine yaklaştığını ve aralarından pek çok devlet adamı çıktığını yazar; isyanın Amasya'daki izleri yalnız savaş kayıtlarıyla sınırlı kalmamıştır.

Necmeddin Bey'in kendisine, babası Umur Han'a ve dedesi Feth Gazi Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 83–83. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, Mukaddime (Amasya sülaleleri), s. 179–186.

Akademik çalışmalar

6. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.