Amasyalıdır. Konya kadısı olup Amasya’da medfûn olan Pîr Hasan Çelebi ahfâdından Hüseyin Çelebi bin Kâsım Çelebi bin Pîr Hasan Çelebi mahdûmudur. Fuzalâdan Mevlânâ Sinâneddîn Yûsuf Çelebi’den okudu. Ba’dehû ders-i âm ve Yörgüç Paşa [243] Medresesine müderris oldu.
Şehzâdeliğinde Sultân Bâyezîd Hân’ın teveccühâtından müstefîd olduğu münâsebetle 883 vak’asında İskilip kadısı olarak Amasya’dan uzaklaştırıldı. Ba’dehû ma’zûlen orada kaldı.
886’da Sultân Bâyezîd Hân’ın cülûsu üzerine avdetle Halfet Gâzi ve 890’da Mehmed Paşa Medresesi hitâmında müderrisi, ba’dehû 896’da Sultân Bâyezîd Medresesi müderrisi ve Amasya müftüsü oldu. Ba’dehû Ankara kadısı ve birkaç yıl da Amasya kadısı olup 910 sâline doğru vefât etdi. Kibâr-ı ulemâdan idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Konya kadısı olup Amasya'da gömülü bulunan Pîr Hasan Çelebi'nin torunlarından Hüseyin Çelebi bin Kâsım Çelebi bin Pîr Hasan Çelebi'nin oğludur. Âlimlerden Mevlânâ Sinâneddin Yûsuf Çelebi'den okudu. Daha sonra ders vermeye başladı ve Yörgüç Paşa Medresesi'ne müderris oldu.
Sultan Bayezid Han'ın şehzadeliğinde onun teveccühünden faydalanmış olması sebebiyle 883 [1478-79] olayında İskilip kadısı yapılarak Amasya'dan uzaklaştırıldı. Daha sonra görevden alınmış olarak orada kaldı.
886 [1481] yılında Sultan Bayezid Han'ın tahta çıkması üzerine Amasya'ya döndü ve Halfet Gazi Medresesi'ne, 890 [1485] yılında da inşaatı biten Mehmed Paşa Medresesi'ne müderris oldu. Daha sonra 896 [1490-91] yılında Sultan Bayezid Medresesi müderrisi ve Amasya müftüsü oldu. Ardından Ankara kadısı, birkaç yıl da Amasya kadısı olarak 910 [1504-05] yılına doğru vefat etti. Büyük âlimlerdendi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- medfûn: gömülü
- ahfâd: torunlar, soydan gelenler
- teveccühât: yakınlık, iltifatlar
- müstefîd: faydalanan
- vak'a: olay
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- avdet: dönüş
- hitâm: bitiş, tamamlanma
- kibâr-ı ulemâ: büyük âlimler
Yörgüç Paşa Medresesi
Kadızâde Ebüssuûd'un ilk müderrislik yeri olan medrese, Amasya'da bugün de ibadete açık olan Yörgüç Paşa Camii'nin külliyesine aittir. Cami kimi kaynaklara göre 1428 yılında Yörgüç Paşa tarafından yaptırılmıştır; şehzadeler devri Amasya'sı üzerine yapılan bir çalışmada ise külliyenin 1431'de inşa edildiği ve bir cami, türbe, imarethane ile dört odalı bir medreseden oluştuğu belirtilir. Yörgüç Paşa, bir dönem Amasya sancakbeyliği yapmış, Çelebi Mehmed oğlu Murad'ı küçük yaşta Amasya'ya gönderince şehzadenin lalası olarak burada kalmış, II. Murad zamanında vezirliğe yükselmiştir. Cami, Amasya'da sık görülen ters T planlı camilerdendir; kırmızı ve beyaz mermerle örülmüş kemerleri yapıya renkli bir görünüş verir. Medrese ise günümüze ulaşmamıştır. Amasya medreseleri üzerine yapılmış bir derlemede Yörgüç Paşa Medresesi'nin 60 akçe derecesinde, birinci sınıf medreselerden sayıldığı, sonradan avlunun doğusuna ahşap odalar eklenerek genişletildiği ve bu eklerin 1855'te yıkıldığı kaydedilir.
883 Olayı
Hüsameddin'in "883 vak'ası" diye andığı olay, Fâtih Sultan Mehmed'in Amasya'daki oğlu Şehzade Bayezid'in çevresine karşı aldığı tedbirlerle ilgili olmalıdır. Aynı yıllara ait en iyi bilinen örnek Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi'dir. Bayezid'in Amasya'da keyif verici şeylere, içki ve eğlenceye alıştırıldığı yolundaki şikâyetler üzerine Fâtih onun idamını emretmiş, bunu duyan Şehzade Bayezid 884 (1479) yılında Müeyyedzâde'nin Halep'e kaçmasını sağlamıştır. Kadızâde Ebüssuûd'un "Sultan Bayezid'in teveccühünden faydalandığı için" İskilip kadılığıyla Amasya'dan uzaklaştırılması, aynı tasfiyenin daha hafif bir örneği gibi görünmektedir. Hüsameddin'in 883 tarihi ile Müeyyedzâde için verilen 884 tarihi arasındaki bir yıllık fark, olayların 1478-79 kışına yayılmış olmasıyla açıklanabilir; bu bir tahmindir. Bayezid'in 886 (1481) yılında tahta çıkmasıyla Müeyyedzâde Şiraz'dan Osmanlı ülkesine, Kadızâde de İskilip'ten Amasya'ya dönmüştür.
Mehmed Paşa ve Sultan Bayezid Medreseleri
Hüsameddin, Kadızâde'nin 890 (1485) yılında "inşaatı biten" Mehmed Paşa Medresesi'ne müderris olduğunu söyler. Bugünkü kaynaklar bu medresenin tarihini daha geç verir: Amasya medreseleri üzerine yapılmış derlemeye göre Mehmed Paşa Camii avlusundaki medreseyi Hızır Paşazâde Mehmed Paşa 1494 yılında kârgir olarak yaptırmıştır; şehzadeler devri üzerine yapılan çalışmada da Mehmed Paşa külliyesinin 1495'te yapıldığı ve bir cami, imaret, türbe ve medreseden oluştuğu belirtilir. 1494-95, hicrî 899-900 yıllarına denk gelir. Bu durumda ya Hüsameddin'in 890 tarihi bir yazım hatasıdır, ya da medrese külliyenin bütününden önce tamamlanmıştır. Mevcut kaynaklarla bu farkı çözmek mümkün olmadı.
Kadızâde'nin 896'da (1490-91) geldiği Sultan Bayezid Medresesi, II. Bayezid Külliyesi'nin bir parçasıdır. Külliyenin camisi kitabesine göre Receb 891'de (Temmuz 1486) tamamlanmış, vakfiyesi 901 yılı Cemâziyelevvel ortalarında (Ocak 1496) yazılmıştır. Vakfiyede külliye cami, imaret, medrese ve sıbyan mektebinden ibaret olarak gösterilir. Medresenin müderrisliği Amasya müftülüğüne tahsis edilmiş ve bu şarta 1673'e kadar uyulmuştur. Hüsameddin'in Kadızâde'yi aynı anda bu medresenin müderrisi ve Amasya müftüsü olarak göstermesi bu usulle uyuşur. Külliyenin camisi, medresesi ve imareti bugün de ayaktadır.
Kadızâde'nin 886'da müderris olduğu Halfet Gazi Medresesi ise bugün Şamice Mahallesi'nde kısmen ayaktadır. Kadızâde Ebüssuûd Mehmed Efendi'nin kendisine, dedesi Pîr Hasan Çelebi'ye ve hocası Sinâneddin Yûsuf Çelebi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 82–82. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Selim Özcan, "Amasya'da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri", Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 5 (2015), s. 69-95. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/19685
- Semavi Eyice, "Beyazıt II Camii ve Külliyesi (Amasya)", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/beyazit-ii-camii-ve-kulliyesi--amasya
- Aynur Durukan, "Hilfet Gazi Medresesi ve Türbesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, 18. cilt, 1998. https://islamansiklopedisi.org.tr/hilfet-gazi-medresesi-ve-turbesi
Resmî kaynaklar
Kitaplar