AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebu’l-Kâsım Ahmed Çelebi-Kadızâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 84 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalıdır. Amasya kadı’l-kudâtı Mevlânâ Ziyâ’eddîn Mes’ûd bin Esedü’l-Hallâtî mahdûmudur. Kibâr-ı kudâtdan olup 827 hudûdunda vefât etdi. Mahdûmları [249] Kâsım, Ali Çelebilerdir. Bu Alâeddîn Ali Çelebi, İçerişehir’de Kurşunlu Mahallesi’nde mescîd-i şerîfi yaptıran zât-ı sütûde-simâtdır. Bunlar da kudâtdandır.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Amasya başkadısı Mevlânâ Ziyâeddin Mes'ûd bin Esedü'l-Hallâtî'nin oğludur. Büyük kadılardan olup 827 [1423-24] civarında vefat etti. Oğulları Kâsım ve Ali Çelebilerdir. Bu Alâeddin Ali Çelebi, İçerişehir'de Kurşunlu Mahallesi'ndeki mescidi yaptıran, övgüye değer zattır. Bunlar da kadılardandır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • kadı'l-kudât: kadıların başı, başkadı
  • kibâr-ı kudât: büyük kadılar
  • hudûdunda: civarında, sularında
  • mescid-i şerîf: mescit, küçük cami
  • zât-ı sütûde-simât: güzel huylarıyla övülen kişi

Hallâtîzâdeler

Ebu'l-Kâsım Ahmed Çelebi'nin babası Ziyâeddin Mes'ûd, Hüsameddin'in kitabında Amasya'nın Beylikler devrinden Osmanlı idaresine geçiş yıllarındaki kadıları arasında birkaç kez görünür. Üçüncü ciltte, Çelebi Sultan Mehmed dönemi anlatılırken 808 [1405-06] yılında Amasya kadısı Hacı Bedreddin Mahmud Çelebi'nin vefat ettiği, yerine Sivas'tan gelen naibi "Halâtîzâdelerden Ziyâeddin Mes'ûd Çelebi"nin tayin edildiği yazılıdır. Aynı sayfalarda, o yıl Timur'un ölümüyle serbest bırakılan Pir İlyas'ın Amasya'ya dönüşü de anlatılır; Ziyâeddin Mes'ûd'un kadılığı, Timur sonrasının bu karışık yıllarına rastlar. Oğlunun 827 civarında ölümü, ailenin bu makamı en az iki kuşak boyunca elinde tuttuğunu gösterir.

Aile daha eski bir geçmişe de sahiptir. Hüsameddin, XIV. yüzyılın ortalarında Amasya başkadısı olarak "Şemseddin Mehmed bin Musa el-Hallâtî" ile "İmâdeddin Ömer bin el-Hallâtî"yi de anar; İmâdeddin Ömer'in naibi olan Şemseddin Ahmed ez-Ziyârî, Amasya emiri Hacı Şadgeldi zamanında kendisi başkadı olmuştur. "Hallâtî" nisbesi, ailenin kökeninin Ahlat (eski adıyla Hılat) olduğunu düşündürür; bu, nisbeden çıkarılan bir yorumdur. Aileye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kurşunlu Mahallesi

Maddede Ali Çelebi'nin mescidi vesilesiyle anılan Kurşunlu Mahallesi, Hüsameddin'e göre Amasya'nın en eski yerleşim katmanlarından birinin üzerindedir. Birinci ciltteki mahalle tarifine göre İçerişehir'de Yukarı Hamam'ın batısında yer alır; doğusunda Karatay, batısında Ahi Sadeddin mahalleleri, güneyinde Yeşilırmak, kuzeyinde dağ bulunur. Hüsameddin'e göre burası önceleri "Yağıbasaniyye" diye anılmıştır: Danişmendli hükümdarlarından Yağıbasan Gazi burada büyük bir han yaptırmış, han zamanla "Kurşunlu Han", çevresi de "Kurşunlu Mahallesi" adını almıştır. Selçuklu Sultanı Mes'ud'un Amasya'daki sarayının da bu mahallede, ırmak kenarında bulunduğu ve Yukarı Hamam'ın üst tarafından batıya uzanan rıhtımın bu sarayın temeli olduğunun eskiden beri söylendiği kaydedilir.

Aynı mahallede, maddedeki Alâeddin Ali Çelebi ile karıştırılmaması gereken bir başka eser daha vardı: Amasya müftüsü Mü'eyyedzâde Ali Çelebi'nin 884'te yaptırdığı Ali Çelebi Dârülkurrâsı. Hüsameddin bu dârülkurrânın mahalledeki caminin batı tarafında olduğunu, ancak kendi zamanında yerinin kaybolduğunu söyler. Kadızâde Alâeddin Ali Çelebi'nin XV. yüzyıl başlarında yaptırdığı mescide dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı; bugün ayakta olup olmadığı da tespit edilemedi.

Kurşunlu adı ise yaşamaktadır. Amasya'da Kurşunlu Mahallesi adını taşıyan bir mahalle bugün de vardır ve güncel yerel haberlerde bu adla anılır. Bugünkü mahalle sınırlarının Hüsameddin'in tarif ettiği eski Kurşunlu ile ne ölçüde örtüştüğü ise ayrıca incelenmeye değer.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 84–84. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, Mukaddime (Sultan Mes'ud'un sarayı, mahalleler ve dârülkurrâlar), s. 88–93, 123–132 ve 161–167; 3. Cilt, "Çelebi Sultân Mehmed Hân" maddesi, s. 457–464; 6. Cilt, "Ebû Sa'îd Ahmed Çelebi-Mevlânâ Şemseddîn ez-Ziyârî" maddesi, s. 102.

Diğer kaynaklar

6. Cilt içindekiler