Ebu’s-Su’ûd Efendi-Uzun Müderriszâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Faziletli âlimlerden olup "Uzun Müderris" diye tanınan Hacı Mehmed Efendi'nin oğlu ve Şeyh Mahmud Efendi'nin kardeşidir. Amasya'da babasından ve müfessir Zafer Efendi'den ilim alarak ders-i âm oldu. 1099 [1687-88] olayında memleketini bırakıp İstanbul'a gitti. Ayasofya Camii'nde ders okuttu; Üsküdar'da Atik Valide Camii kürsü şeyhi oldu, Doğancılar'da oturdu ve 1125'te [1713] ebedî âleme göçtü. Salih âlimlerdendi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• fuzalâ: faziletli, bilgili kişiler
• birâder: erkek kardeş
• vak'a: olay, karışıklık
• terk-i diyâr: yurdunu bırakma, göç
• tedrîs-i ulûm: ilim okutma
• kürsü şeyhi: büyük camilerde cuma günleri resmî vaaz veren vaiz
• rihlet: göç; burada ölüm
• sülehâ-yı ulemâ: âlimlerin salihleri

Uzun Müderris Ailesi

Maddenin kısa olmasına karşılık, ailesi Hüsameddin'in kitabında sık sık karşımıza çıkar. Babası "Uzun Müderris" Hacı Mehmed Efendi, XVII. yüzyılın ortasında Amasya'nın en itibarlı hocalarındandı. Vakayinameye göre 1062 yılında Amasya naibi olmuş, 1063 rebiülevvelinde bu görevden istifa etmiştir. 1076'da "şeyhü'l-ulemâ", yani şehrin âlimlerinin başı sayılmış ve aynı yıl "şeyhü'l-ulemâ, üstâdü'l-fuzalâ Uzun Müderris Mehmed Efendi bin Süleyman" olarak vefat etmiştir. Kitabın birinci cildinde bu yüzyılın yetiştirdiği âlimler sayılırken müfessir Hızır Efendi ile birlikte onun adı da anılır. Köprülü Kadızâde İbrahim Efendi, Hocazâde Ahmed Efendi ve Köprü müftüsü Kara Müderriszâde Ahmed Efendi gibi pek çok kişinin biyografisinde de "Uzun Müderris Mehmed Efendi'den öğrenimini tamamladı" kaydı geçer.

Maddede adı geçen ağabey Şeyh Mahmud Efendi, Sultan Bayezid Camii kürsü şeyhi Hızır Efendizâde İbrahim Efendi'nin ölümünden (1105) sonra bu caminin kürsü şeyhliğine getirilmiştir. Bir başka kardeş Ahmed Efendi, Amasya'da "Uzun Müderriszâde", İstanbul'da kısaca "Uzun" diye tanınmış; babasından okuduktan sonra İstanbul'a gitmiş, 1079'da imtihanla müderris olmuştur. Ailenin adı XVIII. yüzyılda da sürer: Hüsameddin, muhaddis Uzun Müderris Süleyman Efendi'den ve onun oğullarından "Uzun Müderrisoğulları" diye söz eder. Ebussuud Efendi'nin hocası olarak anılan müfessir Zafer Efendi hakkında ise başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

1099 Olayı

Maddedeki "1099 vak'ası" ifadesi, Hüsameddin'in kitabında yüzlerce sayfaya yayılmış bir kriz yılına işaret eder. Başka maddelerde aynı olay "Emîrler vak'ası", "sâdât vak'ası", "Türediler vak'ası" ya da "Yeğen Osman Paşa vak'ası" diye anılır. Bu kayıtlara göre o yıl Amasya'da kimi âlimler ve seyyidler olaya karıştıkları gerekçesiyle sürgün edilmiş ya da idam olunmuş, kimileri takibattan kurtulmak için Hicaz'a gitmiş, kimi eşraf da bir süre gizlenmiştir. Hilmi Abdullah Efendi'nin biyografisinde "1099 senesi recebinde Amasya vak'asında" babası ve dedesiyle birlikte İstanbul'a yerleştiği yazılıdır; Ebussuud Efendi'nin yurdunu bırakması da aynı göç dalgasının bir parçası görünür. Kitabın giriş bölümündeki değerlendirmeye göre yine 1099 yılında, Amasya mutasarrıfı Hüseyin Paşa zamanında Eski Kethüda Mahallesi'nden çıkan büyük bir yangın şehrin üçte ikisini yakmıştır.

Hüsameddin birinci ciltte bu yılı "1098 vak'a-i hâilesi" diye anar ve olayın Amasya'daki bütün ilmî kurumları altüst ettiğini, müderrislik, şeyhlik ve hatiplik gibi görevlerde vekâlet usulünü ortaya çıkardığını yazar; olayların 1098 sonundan 1099'a uzanmış olması bu küçük farkı açıklayabilir. Aynı yıl İstanbul'da da sükûnet yoktu; kitapta 1099 rebiülahirinin yirmi beşinde sadrazam Abaza Siyavuş Paşa'nın sarayının asker eşkıyası tarafından kuşatılıp yağmalandığı, ateşe verildiği ve paşanın bu yangında can verdiği anlatılır. Amasya'daki karışıklıkların ayrıntısını konu alan müstakil bir incelemeye dış kaynaklarda rastlanmadı; olayların izi bugün için daha çok Hüsameddin'in dağınık kayıtlarından sürülebilmektedir.

Atik Valide Camii ve Kürsü Şeyhliği

Ebussuud Efendi'nin İstanbul'daki son görevi, Üsküdar'daki Atik Valide Camii'nin kürsü şeyhliğidir. Cami, III. Murad'ın annesi Nurbanu Sultan için Mimar Sinan'ın tasarladığı büyük külliyenin merkezidir. Yapılar Toptaşı semtinde, bugün kendi adını taşıyan mahallede bir yamaç üzerine kademeli olarak yerleştirilmiştir. Külliye önceleri "Valide Sultan" adıyla anılmış, III. Ahmed'in annesi Gülnuş Valide Sultan Üsküdar İskele Meydanı'nda yeni bir külliye yaptırınca "Eski Valide", "Atik Valide" ya da "Valide-i Atik" adlarını almıştır. Hüsameddin'in "Atik Valide" demesi bu ikinci adlandırmaya uygundur.

Kürsü şeyhleri, büyük camilerde ve selâtin camilerinde cuma namazından sonra vaaz veren resmî görevlilerdi. Hatip hutbeyi Arapça okur, ardından kürsü şeyhi hutbedeki ayet ve hadisleri halka açıklardı. Atamaları şeyhülislam tarafından yapılır, kürsü şeyhleri kendi aralarında bir kıdem sırasına tabi olurdu. Amasya'dan gelmiş bir âlimin Üsküdar'ın büyük selâtin camilerinden birinde bu göreve getirilmesi, İstanbul'da da itibar gördüğünü gösterir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 83–83. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Giriş, s. 38–48; 1. Cilt, Mukaddime, s. 155–160; 4. Cilt, "Ahmed Paşa" maddesi, s. 575–576; "Ferhad Paşa" maddesi, s. 589–590; "Mehmed Paşa" maddesi, s. 616; 6. Cilt, "Ahmed Efendi-Uzun" maddesi, s. 176; 9. Cilt, "Hilmi Abdullah Efendi" maddesi, s. 67–69; 10. Cilt, "Siyâvuş Paşa-Abaza" maddesi, s. 332.

Akademik çalışmalar

• M. Baha Tanman, "Atik Vâlide Sultan Külliyesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, 4. cilt, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/atik-valide-sultan-kulliyesi

Kitaplar

• İlhami Yurdakul, "Kürsü Şeyhi (Cuma Vaizi)", Türk Maarif Ansiklopedisi, 2022. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/kursu-seyhi-cuma-vaizi