[250] Amasya’da Sultân Bâyezîd Câmii hatîbi İsmâil Efendi bin Ebu’l-Kâsım Abdullah Efendi bin Ahmed Efendi bin Hatîb Kâsım Efendi mahdûmu olup Ebu’l-Kâsımoğlu ve tahfîfen “Ebuloğlu” demekle meşhûrdur. “Tebyînü’l-Mehârim” mü’ellifi Şeyhü’l-harem Amasyalı Sinan Efendi’den ve Bahşîzâde Yahyâ Efendi’den ahz-ı ulûm edib ders-i âm oldu.
Ba’dehû müderris olarak devr-i medâris edib 1034’de yevmî elli akçe ile Halfet Gâzi müderrisi ve 1035 saferinde medrese-i mezbûre ile mütekâ’id ve Halfet Gâzi evkâfına mütevellî olduğu hâlde 1038 sâlinden sonra vefât etdi. Meşâhîr-i ulemâdan olup mahdûmu sipâhî a’yânından el-Hâc İbrâhim Ağa ber-vech-i evlâdiyyet vakfa mütevellî oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'da Sultan Bayezid Camii hatibi İsmail Efendi'nin oğludur. İsmail Efendi, Ebu'l-Kâsım Abdullah Efendi'nin; Abdullah Efendi, Ahmed Efendi'nin; Ahmed Efendi de Hatib Kâsım Efendi'nin oğludur. Ebu'l-Kâsımoğlu ve kısaltılarak "Ebuloğlu" diye tanınır. Tebyînü'l-Mehârim adlı eserin yazarı, Mekke'de Harem şeyhi olan Amasyalı Sinan Efendi'den ve Bahşîzâde Yahyâ Efendi'den ilim alarak ders-i âm oldu.
Sonra müderris olarak medreseleri sırayla dolaştı. 1034'te [1624-25] günlük elli akçe ile Halfet Gazi müderrisi oldu; 1035 [1625] saferinde bu medrese ile emekliye ayrıldı ve Halfet Gazi vakıflarının mütevellisi olduğu halde 1038 [1628-29] yılından sonra vefat etti. Ünlü âlimlerdendi. Oğlu, sipahi ileri gelenlerinden Hacı İbrahim Ağa, evlatlık hakkıyla vakfa mütevelli oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hatîb: cuma ve bayram hutbesini okuyan görevli
- tahfîfen: kısaltılarak, hafifletilerek
- mü'ellif: yazar
- şeyhü'l-harem: Mekke'deki Mescid-i Haram'ın idaresinden sorumlu görevli
- devr-i medâris: medreseleri derece derece dolaşma
- yevmî: gündelik
- medrese-i mezbûre: adı geçen medrese
- mütekâ'id: emekli
- evkâf: vakıflar
- sipâhî a'yânı: tımarlı sipahilerin ileri gelenleri
- ber-vech-i evlâdiyyet: vâkıfın soyundan gelme hakkıyla
Hocası Yûsuf Sinâneddin el-Amâsî
Ebuloğlu Mehmed Efendi'nin hocası olarak anılan "Tebyînü'l-Mehârim müellifi Şeyhü'l-harem Amasyalı Sinan Efendi", bugünkü araştırmalarda Yûsuf Sinâneddin el-Amâsî (ö. 1000/1592) adıyla tanınır. Hakkındaki bir incelemeye göre yazar eserini Mekke'de ikamet ederken kaleme almıştır. Tebyînü'l-Mehârim, Kur'an'da haram kılınan şeyleri konu edinir; toplumda görülen olumsuzlukların ve duyarsızlıkların artması ile bu alanda müstakil bir eserin bulunmayışı telifine yol açmıştır. Kitapta doksan sekiz ayrı başlık vardır; konuların Kur'an'dan hareketle seçilmesi ve gündelik hayattan örnekler verilmesi, esere XVI. yüzyıl Osmanlı toplumunun sosyal ve kültürel durumuna ışık tutan bir değer kazandırır. Eserin nüshalarından biri bugün Amasya Yazma Eser Kütüphanesi'nde (nr. 381), bir diğeri Manisa'da (nr. 1346) bulunmaktadır.
Bu âlimi, adı ve nisbesi aynı olan bir başka Amasyalıyla karıştırmamak gerekir. Muhaşşî Sinan Efendi diye tanınan Sinâneddin Yusuf, 893 (1488) yılında Amasya sancağının Sonusa köyünde (bugün Erbaa'ya bağlı Uluköy) doğmuş, Beyzâvî tefsirine yazdığı büyük hâşiye ile "Muhaşşî" lakabını almış, Halep, Dımaşk, Bursa, Edirne ve İstanbul kadılıklarından sonra Anadolu kazaskeri olmuş ve 986 (1578) yılında İstanbul'da vefat etmiştir; adı bugün Anadoluhisarı'ndaki Muhaşşî Sinan Efendi mahallesinde yaşar. Hüsameddin bu ikinci âlimi onuncu ciltte ayrı bir maddede anlatır. Ebuloğlu Mehmed Efendi 1038'den sonra öldüğüne göre, onun hocasının 1000 yılında ölen Mekke'deki Yûsuf Sinâneddin olması tarih bakımından daha uygundur.
Bahşîzâde Yahyâ Efendi
İkinci hoca Bahşîzâde Yahyâ Efendi, Hüsameddin'in kitabında "Fâzıl Yahyâ Efendi bin İbrahim Kemâleddin Efendi bin Mevlânâ Bahşî Halîfe" diye geçer. Oğlu Molla Bahşîzâde Hızır Efendi babasından okumuş, dedesinin mescidine imam ve babasının ölümünden sonra vakfına mütevelli olmuş, 1026'da vefat etmiştir. 973 doğumlu Altıparmak Hızır Efendi'nin de "Bahşîzâde Fâzıl Yahyâ ve müfessir Sinâneddin Yûsuf Efendilerden" öğrenimini tamamladığı yazılıdır. Bu kayıt, aynı iki hocanın, yani Bahşîzâde Yahyâ ile müfessir Sinâneddin Yûsuf'un, XVI. yüzyılın sonunda aynı dönemde Amasya'da ders verdiğini gösterir ve Ebuloğlu Mehmed Efendi'nin hocalarına dair Hüsameddin'in kaydını destekler. Bahşîzâde Yahyâ Efendi'ye dair dış kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Halfet Gazi Vakfı ve Ebuloğulları
Mehmed Efendi, bir önceki maddede anlatılan dedesi Ebu'l-Kâsım Abdullah Efendi gibi Halfet Gazi Medresesi müderrisliğini ve vakfın tevliyetini birlikte üstlenmiştir. Hüsameddin'e göre Hatib Kâsım ailesi Halfet Gazi'nin soyundandır; tevliyetin "evlâdiyet üzere", yani vâkıfın soyundan gelme hakkıyla oğluna geçmesi bu bağa dayanır. Oğul Hacı İbrahim Ağa'nın sipahi olması, ailenin bir kolunun ilmiyeden askerî sınıfa geçtiğini gösterir. Hüsameddin'in başka bir maddesinde "Ebuloğlu İbrahim Ağa bin Ebu'l-Kâsım Efendi" adlı, Hatib Kâsımzâdelerden sayılan, yeniçeri ve Amasya serdarı olup 1068'de ölen birinden söz edilir; adı ve babasının künyesi örtüştüğü için aynı kişi olması mümkündür, ancak bu kayıtta yeniçeri, maddemizde sipahi denmesi kesin bir eşleştirmeye engeldir.
Ebuloğlu adı Amasya'da XIX. yüzyıla kadar sürmüştür. Hüsameddin, "Ebuloğlu diye meşhur Mehmed Ağa bin İbrahim Ağa bin Ebu'l-Kâsım Efendi" soyundan gelen ve 1238'de divan efendisi olan Hacı İsmail Efendi'den, ayrıca Muslîzâde Ahmed Kâmilî Efendi'ye yazı meşk ettiren "hattat-ı meşhur Ebuloğlu Hâfız Mustafa" adını da anar; bu hattatın aileye bağı açıkça belirtilmez.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 84–84. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6. Cilt, "İbrâhim Efendi-Kadızâde" maddesi, s. 40; "Ahmed Kâmilî Efendi-Muslîzâde" maddesi, s. 235; 7. Cilt, "İsmâil Efendi-Dîvân Efendisi" maddesi, s. 325–326; 9. Cilt, "Hızır Efendi-Molla Bahşîzâde" maddesi, s. 115–116; "Hayreddîn Hızır Efendi-Altıparmak" maddesi, s. 150; 10. Cilt, "Sinâneddîn Yûsuf Efendi-Muhaşşî" maddesi, s. 318–321.
Akademik çalışmalar