AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebu’l-Yümn Mustafa Âkif Efendi

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 85 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalıdır. Harameyn pâyelilerinden esbak Amasya müftüsü Merzifonî Bayram Iydî Efendi bin Mustafa Efendi’nin mahdûmu olup Iydîzâde Âkif Mustafa Efendi demekle pek meşhûr olduğundan terceme-i hâli aşağıda harf-i ‘ayn’da gelir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Harameyn payesi taşıyanlardan, eski Amasya müftüsü Merzifonlu Bayram Iydî Efendi bin Mustafa Efendi'nin oğludur. Iydîzâde Âkif Mustafa Efendi adıyla çok tanındığı için hayatı aşağıda "ayn" harfinde anlatılacaktır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • Harameyn pâyesi: Mekke ve Medine kadılığı derecesinde ilmiye rütbesi
  • esbak: önceki, eski
  • terceme-i hâl: hayat hikâyesi, biyografi
  • harf-i 'ayn: Arap alfabesindeki "ayn" harfi; kitabın alfabetik sırasında Iydîzâde adının yer aldığı bölüm

Bir Gönderme Maddesi

Bu madde bir gönderme maddesidir. Hüsameddin, kişinin künyesindeki "Ebu'l-Yümn" lakabına göre buraya bir kayıt koymuş, asıl biyografiyi ise daha yaygın olan Iydîzâde adıyla "ayn" harfine bırakmıştır. Okur, Âkif Mustafa Efendi'nin hayatını ayrıntılı olarak o maddede bulacaktır. Aşağıdaki bilgiler, bu iki maddeyi birbirine bağlamak için kısa bir tanıtım niteliğindedir.

Iydîzâde Âkif Mustafa Efendi

Âkif Mustafa Efendi 1098 (1686) yılında Amasya'da doğmuş, 1173 (1759-60) yılında yine Amasya'da ölmüştür. "Iydîzâde" lakabını, Iydî mahlasıyla şiir yazan babası Bayram Efendi'nin küçük oğlu olmasından almıştır. Babası, Amasya'daki II. Bayezid Medresesi'nde müderrislik yapmış, divan sahibi bir şairdir; kardeşi Iydîzâde Âtıf Ahmed Efendi de şair ve müderristir. Hacıbayramoğulları diye de anılan bu aileden birçok âlim ve müderris yetişmiştir. Yalnız Râmiz tezkiresi onu Abdîzâde lakabıyla kaydeder; bu, kitabın yazarı Hüsameddin'in de taşıdığı aile adıdır.

Âkif Mustafa Efendi'yi anlatan kaynaklar onun hem ilmini hem şairliğini över. "Koca Müftü" adıyla da tanınmış, tıp, hadis, tefsir ve belâgat alanlarında bilgi sahibi bir âlim olarak anılmıştır. Hadis öğrenimi için Kahire'ye gittiği, üç kez hacca gittiği, Amasya'ya dönünce Sultan Bayezid Medresesi'nde ders okuttuğu ve uzun süre Amasya müftülüğü yaptığı anlatılır. Hayatının sonlarına doğru müftülükten çekilip yeniden II. Bayezid Medresesi'nde müderrislik yapmıştır. Kabri Amasya'da sur dışındaki, Musalla yolu üzerindeki kabristandadır.

Eserleri arasında mürettep bir Türkçe divan ile Harîrî'nin Makâmât'ını örnek alarak yazdığı otuz iki makamelik Bedî'a anılır. Divanın bilinen tek nüshası Topkapı Sarayı'ndadır ve 3 kaside, 40 gazel, 3 kıta, 1 lugaz ile çok sayıda rubai ve müfredden oluşur. Ölümüne "Geldi yetmiş üçünde emr-i irci'î" mısraıyla tarih düşürülmüştür; mısra, "yetmiş üç yaşında 'dön' emri geldi" anlamına gelir ve 1173 yılını verir.

Aile ve Lâdik Rifâîleri

Âkif Mustafa Efendi'nin torunu Âkifzâde Abdurrahim Efendi'nin (ö. 1221/1806) Arapça yazdığı Kitâbu'l-Mecmû' fi'l-meşhûd ve'l-mesmû' adlı eserde, "Âkif Mustafa Efendi bin Ebî Muhammed Bayram Efendi el-Merzifonî" diye anılan dedesinin soyunun Lâdik'te gömülü Seyyid Ahmed-i Kebîr er-Rifâî'ye dayandığı yazılıdır. Bu, ailenin kendi kaydıdır; başka belgelerle doğrulanmış değildir. Hüsameddin de birkaç madde sonra, Lâdik'teki aynı türbeye bağlanan Rifâî şeyhlerinden Ebûbekir Çelebi'yi anlatır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 85–85. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Diğer kaynaklar

6. Cilt içindekiler