Tosyalı Mevlânâ Hacı Yûsuf Çelebizâde Eflânî Kadısı Mehmed Çelebi mahdûmudur.¹⁶ Ceddi Kastamonu kadısı iken 854’de doğdu. Eflânî’de büyüdü. 873’de Amasya’ya gelip Hatîb Kâsım Efendi’den ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm oldu.
Otuz yıl kadar Amasya’da tedrîs-i ulûm edib birkaç medreseye müderris olduktan sonra Yörgüç Paşa müderrisi iken 917 senesi evâ’ilinde Zünnûn Baba vak’asında vefât etdi. Meşâhîr-i ulemâdan vâ’iz, müteşerri’ bir zât idi. Mahdûmu Mehmed Efendi ve birâderleri Seydî Mahmûd, Mustafa, Mü’eyyed Efendilerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Tosyalı Mevlânâ Hacı Yûsuf Çelebi'nin oğlu olan Eflani Kadısı Mehmed Çelebi'nin oğludur. Dedesi Kastamonu kadısı iken 854'te [1450-51] doğdu. Eflani'de büyüdü. 873'te [1468-69] Amasya'ya gelerek Hatîb Kâsım Efendi'nin yanında öğrenimini tamamladı ve ders-i âm (genel ders okutan müderris) oldu.
Otuz yıl kadar Amasya'da ilim okutup birkaç medresede müderrislik yaptıktan sonra, Yörgüç Paşa Medresesi müderrisi iken 917 yılının başlarında [1511] Zünnûn Baba olayı sırasında öldü. Tanınmış âlimlerden, vaiz ve şeriata bağlı bir kişiydi. Oğlu Mehmed Efendi'dir; kardeşleri Seydî Mahmûd, Mustafa ve Mü'eyyed Efendilerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- cedd: dede, ata
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimini tamamlama
- ders-i âm: camide ya da medresede herkese açık ders okutan müderris
- tedrîs-i ulûm: ilim okutma, ders verme
- evâ'il: (ayın ya da yılın) ilk günleri, başları
- vak'a: olay, karışıklık
- meşâhîr-i ulemâ: tanınmış âlimler
- müteşerri': şeriata sıkı sıkıya bağlı
- birâder: erkek kardeş
Hüsameddin'in Kaynağı
Hüsameddin bu kısa biyografinin dayanağını dipnotta açıkça verir: Ebu'l-Leys Efendi, eline geçen bir kitabın arka yüzüne kendi doğumunu, soyunu, kardeşlerini ve Amasya'ya gelip yerleştiğini yazmıştır. Maddedeki doğum yılı, dede ve babanın görevleri ile kardeş adları bu kayda dayanır. Dipnotta "ihvân" (kardeşler) sözü geçtiği için metnin sonundaki Seydî Mahmûd, Mustafa ve Mü'eyyed Efendilerin oğlunun değil, Ebu'l-Leys'in kendi kardeşleri olduğu anlaşılır; özgün cümle iki türlü okunmaya elverişlidir.
Hocası Hatîb Kâsım Efendi
Ebu'l-Leys'in Amasya'da yanında yetiştiği Hatîb Kâsım Efendi, şehrin köklü âlim ailelerinden birinin başıdır. Oğlu Hatîbzâde Muhyiddin Mehmed Efendi 27 Şaban 864'te (17 Haziran 1460) Amasya'da doğmuş, ilk eğitimini babasından almış, Amasya, Bursa, İstanbul ve Edirne medreselerinde müderrislik yapmış, Şehzade Ahmed'e hocalık etmiş ve 940'ta (1534) ölmüştür. Ebu'l-Leys 873'te Amasya'ya geldiğinde Muhyiddin Mehmed sekiz dokuz yaşlarında bir çocuktu; yani Ebu'l-Leys, Hatîb Kâsım'ın evinde ve dersinde bu ailenin yükselişine tanıklık eden kuşaktandır. Aynı ailenin soy kütüğü, kitabın biraz ilerideki Ebûbekir Bey maddesinde Halfet Gâzi'ye kadar çıkarılır.
Yörgüç Paşa Medresesi
Ebu'l-Leys'in son görev yeri olan medrese, II. Murad'ın lalası Yörgüç Paşa'nın 1430 yılında Gökmedrese Mahallesi'nde, Yeşilırmak kıyısında yaptırdığı külliyenin parçasıdır. Külliye cami, medrese, hamam, han, türbe ve imaretten oluşuyordu ve şehrin Osmanlı idaresine geçmesinden sonra yapılan ilk Osmanlı külliyesi sayılır. Bugün bu topluluktan yalnızca cami ile giriş eyvanının batısındaki türbe ayaktadır; medrese günümüze ulaşmamıştır.
"Zünnûn Baba Vak'ası" Sorunu
Hüsameddin ölüm tarihini 917 yılının başı olarak verir ve bunu "Zünnûn Baba vak'ası" ile ilişkilendirir. Tarih kitaplarında Baba Zünnûn adıyla bilinen ayaklanma ise 1526 Ağustos'unda Bozok'ta (Yozgat) çıkmış, Baba Zünnûn 26 Eylül 1526'da Adana sancakbeyi Pîrî Bey'in kuvvetlerine yenilerek öldürülmüştür; bu, hicrî 932 yılına düşer. 917 [1511] yılı ise Amasya çevresi için Şahkulu ayaklanmasının yılıdır: isyan Nisan 1511'de Teke ilinde başlamış, Kütahya'ya kadar yayılmış, Şahkulu ile Vezîriâzam Hadım Ali Paşa 2 Temmuz 1511'de Sivas yakınlarında karşılaşmıştır. Aynı yıllarda Şehzade Ahmed'in Amasya'dan ayrılması üzerine Safevî halifeleri Tokat'a hâkim olmuş, karışıklık ancak isyancıların Amasya'dan çıkarılmasıyla yatışmıştır. Hüsameddin'in andığı olayın 1526 Bozok ayaklanması mı, yoksa 1511 karışıklıkları içinde Zünnûn adlı bir babanın başını çektiği yerel bir olay mı olduğu bu bilgilerle kesinleştirilemez. Tarih ile adın birbirini tutmadığını belirtmek gerekir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 84–85. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Kitaplar
Diğer kaynaklar