Amasyalıdır. Hüseyin Çelebi bin İsfendiyâr Bey bin Seydî Ali Bey’in mahdûmudur. Küçük yaşında amcası olan Basra Beylerbeyi Ali Paşa’nın yanına gidip Basra’da ikâmet etdi. Amcazâdesi Hüseyin Paşa’nın zaman-ı vilâyetinde Basra Azebân ağası oldu.
1018’de ağalıkdan azledildiyse de Hüseyin Paşa Basra Beylerbeyi oldukda 1019 senesi şevvâlinde sâniyen azebân ağası ve kayınpederi olan Hüseyin Paşa’nın inhâsıyla l027’de Lahsa Beylerbeyi ve Paşa’nın vefâtında [245] Basra Beylerbeyi olup 1038 sâlinden sonra vefât etdi. Mahdûmları Hüseyin Paşa ile Hasan, Mehmed Beylerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Seydî Ali Bey'in oğlu İsfendiyâr Bey'in oğlu Hüseyin Çelebi'nin oğludur. Küçük yaşta amcası olan Basra Beylerbeyi Ali Paşa'nın yanına gidip Basra'da yerleşti. Amcasının oğlu Hüseyin Paşa'nın valiliği sırasında Basra azeb ağası oldu.
1018'de [1609-10] ağalıktan alındıysa da Hüseyin Paşa Basra Beylerbeyi olunca, 1019 yılı şevvalinde [Aralık 1610-Ocak 1611] ikinci kez azeb ağası oldu. Kayınpederi olan Hüseyin Paşa'nın teklifiyle 1027'de [1617-18] Lahsa Beylerbeyi, Paşa'nın ölümü üzerine de Basra Beylerbeyi olup 1038 yılından [1628-29] sonra öldü. Oğulları Hüseyin Paşa ile Hasan ve Mehmed Beyler'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- beylerbeyi: eyalet valisi
- azebân ağası: azeb adlı askerî birliğin komutanı
- azl: görevden alma
- sâniyen: ikinci kez
- amcazâde: amca oğlu
- inhâ: bildirme, yukarıya arz etme
- Lahsa: Basra Körfezi kıyısındaki Ahsa bölgesi
Metindeki Belirsizlikler
Metinde aynı kişi, hem "amcazâde" hem "kayınpeder" olarak anılır; akrabalık zinciri açıklanmamıştır. Amcazâde, kayınpeder ve Basra Beylerbeyi Hüseyin Paşa'nın aynı kişi olduğu varsayılabilir; bu bir çıkarımdır. Ancak Efrasiyab Paşa'nın amcasının oğlu mu yoksa onun yaşça büyük bir akrabası mı olduğu belli değildir. Metinde ayrıca Hüseyin Paşa'nın hangi yıllarda Basra'da vali olduğu yazılmamıştır; yalnızca 1019 şevvali ve onu izleyen yıllar arasında göreve geldiği anlaşılır.
Basra'da Afrasyab Ailesi
Kaynaklarda Basra'nın 17. yüzyıldaki yönetimi çoğunlukla "Afrasyab ailesi" adıyla anılır. Anlatıya göre 1596'da Basra'nın Osmanlı valisi görevini Afrasyab adlı yerli bir tüccara devretmiş, Basra da 1668'e kadar bu ailenin elinde kalan, babadan oğula geçen bir emirliğe dönüşmüştür. Afrasyab'ın Arap ya da Türk kökenli olduğu kaynaklarda kesin değildir. Ailenin son hükümdarı Hüseyin Paşa 1667'de padişahın üstünlüğünü tanımayı reddedince Osmanlılar cezalandırma seferi düzenlemiş, Hüseyin Paşa halkı İran topraklarına çıkarıp şehri Safevîlere önermiş, ancak teklif kabul görmemiş ve Bağdat valisi 1668'de Basra'yı doğrudan yönetimine almıştır.
Hüsameddin'in Efrasiyab Paşa'sının bu aileyle ilişkisi okunan kaynaklardan kurulamıyor. Ad benzerliği dikkat çeker; Hüsameddin'in Basra beylerbeyleri arasında andığı Ali Paşa ile Hüseyin Paşa adlarına Afrasyab ailesinde de rastlanır. Ama kaynaklar akrabalık bağlarını Hüsameddin'in verdiği biçimde göstermez; amca, amcazâde ve kayınpeder ilişkilerinin Afrasyab ailesindeki karşılığı bilinmiyor. Ayrıca 1624-1629 arasında Basra'yı İran saldırılarına karşı savunan komutan kaynaklarda Ali Afrasyab olarak geçer; Hüsameddin ise Efrasiyab Paşa'nın 1027'den sonra bir ara Basra Beylerbeyi olduğunu yazar. İki anlatının nasıl bağdaştığı anlaşılmıyor. Bu nedenle ikisi arasında bir ilişki kurulmadı; yalnızca aynı adların geçtiği not edilmelidir.
Lahsa Eyaleti
Efrasiyab Paşa'nın 1027'de [1617-18] atandığı Lahsa, bugünkü Suudi Arabistan, Kuveyt ve Katar'ı kapsayan bir bölgede, Osmanlı'nın Basra'nın Hint ticaretini Portekizlilerden korumak için kurduğu eyalettir. Beylerbeyiliğin 1552'de kurulduğu, valinin 1560'ta paşa rütbesine yükseltildiği ve eyaletin 1670'te ortadan kalktığı bildirilir. İlk yıllarda Lahsa, Basra'nın bir sancağı gibi yönetilmiştir. Efrasiyab Paşa'nın bu eyalette hangi olaylar sırasında bulunduğuna dair okunan kaynaklarda bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 338–338. amasya.bel.tr
Diğer kaynaklar