[242] Amasyalıdır. Amasya erkânından Hilmi Abdülhalîm Efendi bin el-Hâc Hakkı İsmâil Efendi bin el-Hâc Abdülhalîm Efendi bin Müftü Payaslı el-Hâc Mehmed Efendi’nin mahdûmudur. Amasya’nın Devehâne Mahallesi’nde (…)¹⁴⁹ senesi şa’bânında doğdu.
Amasya ve Yozgat mekâtib-i ibtidâ ve idâdîsinde hıfz-ı Kur’ân ve ikmâl-i mukaddimât-ı fünûn etdikden sonra (...)¹⁵⁰ İstanbul’a gidip mekteb-i hukuka girdi. Hukuk vesâir fünûna âid müktesebât-ı ilmiyyesini a’lâ ederek (...)¹⁵¹ aliyyü’l-alâ derecesinde şehâdetnâme aldı.
Bu esnâda Evkâf nezâretine intisâb edib hukuk müşâvirliği kalemine yerleşti. Fezâil ve tetebbuât-ı ilmiyyesiyle kendisini sevdirip evkâf icrâ me’mûru ve hukuk müşâviri Şeyh Ali Efendizâde Seniyyüddîn Bey’in sevkiyle Trabzon evkâf müdürü oldu. (...)¹⁵² Trabzon Rus istilâsına ma’rûz oldukda Amasya‘ya gelip Konya evkâf müdürlüğüne nakledildi. Orada bir müddet kaldı.
(...)¹⁵³ İstanbul’a gelip Sultân Abdülhamîd-i Sânî [243] vakfı mütevellî kâim-makâmı oldu. Ba’zı mütegallibenin dest-i tecâvüzünden akârât-ı vakfiyeyi tahlîs ederek vâridât-ı vakfiyeyi ez’âf-ı muzâafasıyla tezyîd etdiği halde o mütegallibenin nüfûzuyla kâim-makâmlıkdan (...)¹⁵⁴ çekildi.
(...)¹⁵⁵ Şehir emâneti dava vekîli olarak serbest mesleği ihtiyâr etdi. Fezâil-i ahlâkiyyesiyle mütemâyiz, gâyet muktedîr, ulûm-ı hukukiyede mümtâz, afîf, müstakîm, gâyet dindâr, hâfız-ı Kur’ân, asîl bir zâtdır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya ileri gelenlerinden Hilmi Abdülhalim Efendi'nin, onun babası Hacı Hakkı İsmail Efendi'nin, onun babası Hacı Abdülhalim Efendi'nin, onun da babası müftü Payaslı Hacı Mehmed Efendi'nin oğludur. Amasya'nın Devehane Mahallesi'nde (…) yılı şaban ayında doğdu.
Amasya ve Yozgat ilk ve idadi mekteplerinde Kur'an'ı ezberleyip fenlerin giriş bilgilerini tamamladıktan sonra (…) İstanbul'a gidip hukuk mektebine girdi. Hukuk ve öteki fenlere ait ilmî birikimini üstün düzeyde edinerek (…) en yüksek derecede diploma aldı.
Bu sırada Evkaf Nezareti'ne girip hukuk müşavirliği kalemine yerleşti. Erdemleri ve ilmî araştırmalarıyla sevdirdi kendini. Evkaf icra memuru ve hukuk müşaviri Şeyh Ali Efendi'nin oğlu Seniyyüddin Bey'in yönlendirmesiyle Trabzon evkaf müdürü oldu. (…) Trabzon Rus istilasına uğrayınca Amasya'ya gelip Konya evkaf müdürlüğüne nakledildi. Orada bir süre kaldı.
(…) İstanbul'a gelip Sultan II. Abdülhamid Vakfı mütevelli vekili oldu. Bazı güçlü ve haksız kimselerin saldırısından vakıf gayrimenkullerini kurtarıp vakıf gelirlerini kat kat artırdığı hâlde, o kimselerin nüfuzu yüzünden vekillikten (…) çekildi.
(…) Şehremaneti dava vekili olarak serbest mesleği seçti. Ahlâkî erdemleriyle seçkin, çok yetenekli, hukuk ilimlerinde üstün, iffetli, dürüst, çok dindar, Kur'an hâfızı, soylu bir zattır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- erkân: ileri gelenler
- mekâtib-i ibtidâ ve idâdî: ilkokul ve ortaokul düzeyindeki mektepler
- hıfz-ı Kur'ân: Kur'an'ı ezberleme
- müktesebât-ı ilmiyye: edinilmiş ilmî bilgi
- aliyyü'l-alâ: en yüksek derece
- şehâdetnâme: diploma
- Evkaf nezâreti: vakıfları yöneten bakanlık
- hukuk müşâvirliği kalemi: hukuk danışmanlığı bürosu
- icrâ memuru: uygulama görevlisi
- mütevellî kâim-makâmı: vakıf yöneticisinin vekili
- mütegallibe: gücüyle haksız yere hâkim olan kimseler
- akârât-ı vakfiyye: vakfa ait gayrimenkuller
- vâridât: gelirler
- ez'âf-ı muzâafa: kat kat
- tahlîs: kurtarma
- şehir emâneti: İstanbul şehremaneti, belediye
- afîf: iffetli, temiz ahlâklı
Yedi Boşluk
Bu maddede Hüsameddin metin içinde yedi yeri boş bırakmıştır: doğum yılı, mekteplerden sonra İstanbul'a gidiş tarihi, diploma yılı, Trabzon görevinin tarihi, İstanbul'a dönüş, vekillikten çekiliş ve serbest mesleğe başlama. Hazırlayanlar dipnotlarda her seferinde "Müellif tarih yerini boş bırakmıştır" notunu düşer. Bu durum, maddenin Hasan Bey hayattayken yazıldığını ve tarihlerin sonradan doldurulmak üzere bırakıldığını düşündürür; bu bir çıkarımdır. Maddede tek bir kesin yıl bile yoktur; dolayısıyla olayların sırası yalnızca anlatış sırasından çıkarılabilir.
Trabzon ve Rus İşgali
Hüsameddin, Hasan Bey'in Trabzon evkaf müdürlüğü sırasında kentin Rus istilasına uğradığını ve onun Amasya'ya döndüğünü yazar. Birinci Dünya Savaşı'nda Ruslar, Erzurum, Erzincan, Bayburt ve Gümüşhane gibi yerleri aldıktan sonra karadan ve denizden Trabzon'a yüklenmiş ve şehri 1916'da ele geçirmiştir. Resmî evrak başka illere gönderilmiş, halkın önemli bir bölümü göç etmek zorunda kalmıştır. Bu çerçeve, Hasan Bey'in Trabzon'daki görevinin 1916'dan önce başladığını, Konya'ya nakledilmesinin ise bu tarihten sonraya düştüğünü gösterir. Hüsameddin bunun için yıl vermez.
Vakıf Mütevellisi Vekilliği
Hasan Bey İstanbul'da Sultan II. Abdülhamid Vakfı'nın mütevelli vekilliğini üstlenmiş, vakıf mülklerini ele geçiren kişilerin elinden kurtarmış ve gelirleri kat kat artırmıştır. Hüsameddin görevden ayrılmasının nedenini, o kimselerin nüfuzuna bağlar. Bu vakıf ve görev hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Payaslızâde ailesine, Devehane Mahallesi'ne ve Hasan Bey'in kendisine dair de okunan kaynaklarda ayrıca kayıt bulunamadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 337–337. amasya.bel.tr
- Songül Alşan, "Bernt Brendemoen'in Eseri Işığında Doğu Karadeniz'in İşgali ve Yaşananların (1916-1918) Sözlü Tarih Tanıkları ile Değerlendirilmesi", Savunma ve Savaş Araştırmaları Dergisi, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5392276