Amasya‘da mahallesi olan Uzun Mustafa Çelebi evlâdından Pîr Mustafa Çelebi bin el-Hâc Hasan Çelebi el-Hâc Muhyiddîn Mehmed Çelebi bin Uzun Mustafa Çelebi mahdûmudur. Amasya’da tahsîl-i maârif ederek beytü’l-mâl emânet kâtibi oldu.
Ba’dehû cizye muhassılı, Amasya sancağı dîvan kâtibi olup l038 vak’asında İstanbul’a gönderildi. Orada [244] Bayram Paşa’ya intisâb edib Dîvân-ı Hümayûn kâtiblerinden olup müşârün-ileyhin sadâretinde harâç muhâsebecisi oldu.
1049’da ma’zûlen Amasya’ya gönderildi. 105l’de vefât etdi. Kâtib, şâir, maârif-âşinâ, hat ve tab’ı latîf idi. “Tezkîre-i Abdî Efendi”de terceme ve eşârı vardı. Eş’ârı tezkire ile beraber yandı. Mahdûmları Mustafa, Ahmed Beylerdir. Bunlara “Usûlîzâde” ve avâm dilinde “Usûl Oğulları” dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'da adıyla anılan mahallesi bulunan Uzun Mustafa Çelebi'nin soyundandır. Uzun Mustafa Çelebi oğlu Hacı Muhyiddin Mehmed Çelebi oğlu Hacı Hasan Çelebi oğlu Pîr Mustafa Çelebi'nin oğludur. Amasya'da öğrenim görüp beytülmal emanet kâtibi oldu.
Sonra cizye tahsildarı ve Amasya sancağı divan kâtibi olup 1038 olayında [1628-29] İstanbul'a gönderildi. Orada Bayram Paşa'ya bağlanıp Divan-ı Hümâyun kâtiplerinden oldu ve adı geçenin sadrazamlığı sırasında haraç muhasebecisi oldu.
1049'da [1639-40] görevden alınarak Amasya'ya gönderildi. 1051'de [1641-42] öldü. Kâtip, şair, ilme düşkün; yazısı ve huyu güzeldi. "Abdî Efendi Tezkiresi"nde biyografisi ve şiirleri vardı. Şiirleri tezkireyle birlikte yandı. Oğulları Mustafa ve Ahmed Beyler'dir. Bunlara "Usûlîzâde", halk dilinde "Usûl Oğulları" denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- tahsîl-i maârif: öğrenim görme
- beytü'l-mâl emânet kâtibi: devlet hazinesinin emanet işlerini yazan kâtip
- cizye muhassılı: gayrimüslimlerden alınan cizye vergisinin tahsildarı
- dîvân kâtibi: sancak divanının yazı işlerine bakan kâtip
- vak'a: olay
- intisâb: bağlanma, birinin himayesine girme
- harâç muhâsebecisi: haraç vergisinin hesaplarını tutan görevli
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- maârif-âşinâ: ilme ve irfana düşkün
- hat ve tab': yazı ve huy
- eşâr: şiirler
- avâm: halk
Soy Zinciri
Metinde Hacı Hasan Çelebi ile Hacı Muhyiddin Mehmed Çelebi arasında "oğlu" anlamındaki "bin" sözü yoktur. Yukarıdaki aktarmada bu sıralama bir soy zinciri olarak okundu; bu bir çıkarımdır. Usûlî'nin Uzun Mustafa Çelebi'den dört kuşak sonra geldiği anlaşılıyor. Uzun Mustafa Çelebi adının bir Amasya mahallesine verilmiş olması, ailenin şehirde eskiden beri tanınan bir aile olduğunu düşündürür. Hüsameddin'in verdiği bilgiden başka bu aileye dair okunan kaynaklarda kayıt bulunamadı.
Bayram Paşa ve Amasya
Usûlî'nin bağlandığı Bayram Paşa, aslen Ladiklidir ve İstanbul'da doğmuştur; Yeniçeri Ocağı'ndan yetişmiştir. 1625'te Mısır valiliğine atandı, 1628'de kubbe vezirliğiyle İstanbul'a çağrıldı, 1633'te Rumeli beylerbeyi oldu ve Şubat 1636'da vezirliğe getirildi. Hüsameddin'in "1038 olayı" dediği yıl [1628-29], Bayram Paşa'nın Mısır'dan dönüp kubbe vezirliği yaptığı yıla denk gelir. Usûlî'nin İstanbul'a gönderilmesinin bu dönemde olduğu düşünülebilir; bu da bir çıkarımdır.
Kaynaklar Amasya'yı Bayram Paşa'nın memleketi olarak anar. İran seferi için ordu toplarken kışı Amasya'da geçirdi. Şehirde su sıkıntısı olduğunu öğrenince kendi cebinden 20.000 kuruş harcayıp şehre su getirtti ve çeşmeler yaptırdı; Amasya'da ayrıca bir Mevlevîhâne yaptırıp şeyhine günde 70 akçe ve giderler için yeterli vakıf ayırdı. Paşa, IV. Murad'ın Bağdat seferi sırasında Urfa yakınında Cüllâb mevkiinde aniden öldü. Ölüm tarihi Bağdat Seferi Menzilnâmesi'ne göre 16 Rebîülâhir 1048'dir [27 Ağustos 1638]. Hüsameddin'in Usûlî için verdiği azil yılı olan 1049 [1639-40], Paşa'nın ölümünden bir yıl sonraya düşer. Usûlî'nin görevden alınmasının hâmisini yitirmesiyle ilişkili olabileceği düşünülebilir; kaynak bunu söylemez.
Aynı Adlı Şair
Usûlî mahlasıyla tanınan ve Yenice-i Vardar'da doğup orada 945'te [1538-39] ölen Gülşenî dervişi şair bu maddenin kişisiyle karıştırılmamalıdır. Hüsameddin'e göre Usûlî Mehmed Çelebi'nin şiirleri tezkireyle birlikte yanmıştır. "Abdî Efendi Tezkiresi" ve Usûlî Mehmed Çelebi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 338–338. amasya.bel.tr