AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

İsfehân Hâtun-Kürtzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 337 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Ümerâdan Kayı oğlu Emîr Bahaeddîn Kürt Beyzâde Gazan Şâh’ın kerîmesi ve “Mühezzeboğlu” demekle meşhûr Pervâne Beyzâde Süleyman Bey’in zevcesidir. 762’de zevci ve pederiyle beraber Kudüs’e gidip orada ikâmet ve âlî bir medrese inşâ ve emlâkını vakfederek 782’de vefât etdiği “el-Ünsü’l-Celîl fî Târihü’l-Kudüs ve’l-Halîl”de yazılıdır. Sâliha, sâhibe-i hayır ve hasenât bir kadın idi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Emirlerden Kayı oğlu Emir Bahâeddin Kürt Bey'in oğlu Gazan Şah'ın kızı ve "Mühezzeboğlu" diye tanınan Pervâne Bey'in oğlu Süleyman Bey'in eşidir. 762'de [1360-61] eşi ve babasıyla birlikte Kudüs'e gidip orada yerleştiği, yüce bir medrese yaptırıp mülklerini vakfettiği ve 782'de [1380-81] öldüğü, Kudüs ile Halîl şehrinin tarihini anlatan "el-Ünsü'l-Celîl fî Târihi'l-Kudüs ve'l-Halîl" adlı eserde yazılıdır. Dindar, hayır ve iyilik sahibi bir kadındı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • ümerâ: emirler, beyler
  • kerîme: kız
  • zevce: eş, karı
  • pederiyle: babasıyla
  • ikâmet: bir yerde oturma
  • âlî: yüce, değerli
  • emlâk: mülkler
  • sâliha: dindar, erdemli kadın
  • sâhibe-i hayır ve hasenât: hayır ve iyilik yapan kadın

Kudüs'te İki İsfahan Şah

Kudüs medreselerini anlatan bir madde, kadınların yaptırdığı medreselere iki örnek verir: 1380 tarihli Hâtûniyye ile 1436'da İsfahan Şah Hatun'un yaptırdığı Osmâniyye. Her iki yapıda da İsfahan Şah adlı bir hanımın adı geçer, ama bu iki hanım aynı kişi değildir. Aranırken bu iki ismin birbirine karıştırılması kolaydır.

Haram-ı Şerif'in batı yanındaki Hâtûniyye Medresesi'nin ilk vakfını 1349'da Bağdatlı bir kadın olan Uğul Hatun yapmıştır. Kaynaklarda "el-Kâzâniyye" diye anılan bu hanımın adı, Gazan Şah adlı bir emirle evlenmiş olduğunu gösteriyor olabilir. İnşaatı 1380'de, Gazan Şah'ın kızı İsfahan Şah tamamlamış ve yapıya bir vakıf daha bağlamıştır. Hüsameddin'in "Gazan Şah'ın kızı" dediği hanım bu kızla örtüşür; verdiği ölüm yılı olan 782 [1380-81] de medresenin tamamlandığı yıla çok yakındır. Aradaki tek ayrım, Hüsameddin'in medreseyi "inşa etti" diye yazmasıdır; kaynaklar yapıyı başkasının başlattığını, İsfahan Şah'ın ise onu bitirdiğini bildirir.

Osmâniyye Medresesi'ni yaptıran İsfahan Şah Hatun ise başka biridir. Kitabede "merhum Emir Mahmud'un kızı" diye geçer, 840'ta [1436-37] ölmüştür ve kitabeye göre yapı o yılın sonunda, Anadolulu Hâce Câmi' b. Sati'nin gayretiyle tamamlanmıştır. Kimi kaynaklarda Çandarlı İbrahim Paşa'nın eşi olarak geçer ve Anadolu'daki on köyün geliri medresenin vakfına bağlanmıştır. Babası Gazan Şah olmadığı için Hüsameddin'in anlattığı hanımla ilişkisi yoktur.

Hüsameddin'in Dayandığı Kaynak

"el-Ünsü'l-Celîl" adlı kitap, 1456-1522 yılları arasında yaşamış Kudüslü kadı ve tarihçi Mücîrüddin el-Uleymî'nin Kudüs ve Halîl şehirlerinin tarihine dair eseridir. Kudüs medreseleri üzerine yazılanların önemli bir bölümü bu esere dayanır. Hüsameddin'in İsfahan Şah'ı Amasyalı saymasının, Kayı oğlu Bahâeddin Kürt Bey soyundan gelmesinin, 762'deki Kudüs yolculuğunun ve Pervâne Bey'in oğlu Süleyman Bey ile evliliğinin okunan kaynaklarda karşılığı bulunamadı; bu ayrıntılar doğrulanamadı. Hüsameddin'in bunları el-Ünsü'l-Celîl'den mi, başka bir kayıttan mı aldığı da maddeden anlaşılmıyor.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 337–337. amasya.bel.tr

Diğer kaynaklar

7. Cilt içindekiler