Zeytünlüdür. Avlağu nâhiyesinden Mustafa oğludur. Evâil-i hâlinde İstanbul’a gelip Şeyhülislâm Salihzâde Mehmed Emîn Efendi dâiresine gidip müşârün-ileyhin sadâret ve meşîhatında dâiresi vekîl-i harcı olarak iştihâr etdi.
1191’de efendisinin irtihâlinde Silâhdâr Mehmed Paşa’ya intisâb ederek müşârün-ileyhin sadâretinde dergâh-ı âlî [318] kapıcıbaşılarından olup 1199’da baş-bâki kulu 1200 cumâdelâhiresinde tütün gümrükcüsü ve şevvâlinde arpa emîni oldu.
1201 rebiülâhirinde kasap-başı olup Ordu-yı Hümâyûn’la beraber bulundu. 1203 senesi şevvâlinde tersâne emîni oldu. 1204’de infisâl edib bir müddet menkûb kaldı. 1212 senesi şevvâlinde sâniyen tersâne emîni olup devr-i hidemât ile 1212 senesi muharreminde kasapbaşı olmuşdu.
1222 senesi rebiülevvelinde Sultân Selîm-i Sâlisin hal’i vak’âsında birçok ricâl-i devletle beraber ifnâ edildi. Vefa’da medfûndur. Mukdim, harîs-i ikbâl, müsin idi. Mahdûmu Arif Mustafa Ağa ricâldendir. Bunun mahdûmları Mehmed Emîn, Ahmed Beylerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Zeytünlüdür. Avlağu nahiyesinden Mustafa oğludur. Gençlik yıllarında İstanbul'a gelip Şeyhülislâm Salihzâde Mehmed Emin Efendi'nin konağına gitti; adı geçen zatın sadaret ve şeyhülislâmlığı sırasında konağın vekilharcı olarak tanındı.
1191'de [1777-78] efendisinin ölümü üzerine Silahdar Mehmed Paşa'ya bağlanıp adı geçenin sadaretinde yüce dergâhın [dergâh-ı âlî] kapıcıbaşılarından oldu; 1199'da [1784-85] baş-bâki kulu, 1200 cemaziyelahirinde [1786] tütün gümrükçüsü ve şevvalinde arpa emini oldu.
1201 rebiülahirinde [1787] kasapbaşı olup Ordu-yı Hümâyûn'la beraber bulundu. 1203 yılı şevvalinde [1789] tersane emini oldu. 1204'te [1789-90] görevden alınıp bir süre sürgünde kaldı. 1212 yılı şevvalinde [1798] ikinci kez tersane emini olup görevlerin dönüşümü ile 1212 yılı muharreminde [1797] kasapbaşı olmuştu.
1222 yılı rebiülevvelinde [Mayıs 1807] Sultan III. Selim'in tahttan indirilmesi olayında birçok devlet adamıyla birlikte öldürüldü. Vefa'da gömülüdür. Atılgan, ikbal hırslısı ve yaşlı biriydi. Oğlu Arif Mustafa Ağa devlet adamlarındandır. Bunun oğulları Mehmed Emin ve Ahmed Beylerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- evâil-i hâl: gençlik, hayatın ilk yılları
- müşârün-ileyh: adı geçen, yukarıda anılan
- dâire: büyük bir konağın hizmet ve hane halkı bölümü
- vekîl-i harç: konağın giderlerine bakan görevli
- intisâb: bağlanma
- dergâh-ı âlî kapıcıbaşısı: saray kapıcılarının başı; bu unvan sonraları bir rütbe olarak da verilmiştir
- baş-bâki kulu: görevin ayrıntısı okunan kaynaklarda bulunamadı
- emîn: devlete ait bir kalemin, gümrüğün ya da ambarın başında bulunan görevli
- kasapbaşı: şehrin ve ordunun et ihtiyacını karşılayan görevlilerin başı
- infisâl: görevden ayrılma
- menkûb: sürgün edilmiş, gözden düşmüş
- devr-i hidemât: görevlerin sırayla el değiştirmesi
- ifnâ: yok etme, öldürme
- mukdim: atılgan, cesur
- harîs-i ikbâl: yükselmeye, talihe düşkün
- müsin: yaşlı (muhsin, "iyilik eden" okunuşu da düşünülebilir; burada yaşlı alındı, çıkarım)
Efendisi Salihzâde Mehmed Emin Efendi
Metindeki şeyhülislâm, 1117'de [1705] Edirne'de doğan ve gözlük kullandığı için Camgöz lakabıyla anılan Sâlihefendizâde Mehmed Emin Efendi'dir. Müderrislik, kadılık ve kazaskerlik basamaklarından geçti; 29 Cemâziyelevvel 1189'da (28 Temmuz 1775) şeyhülislâm oldu. Bir yıl dört ay sonra, 19 Şevval 1190'da (1 Aralık 1776) idaredeki gevşekliği ve çevresindekilere bile söz geçirememesi gerekçesiyle görevden alınıp Bursa'ya gönderildi. 4 Muharrem 1191'de (12 Şubat 1777) öldü. Hüsameddin'in "1191'de efendisinin ölümü" demesi bu tarihe uyar.
Kaynaklar onu cömertliğiyle, dostlarına ve yoksullara yardımıyla anar; ramazanda devlet görevlilerinin onun konağında iftar etmesinin onun zamanında âdet hâline geldiği, yemek hazırlatıp padişaha da gönderdiği belirtilir. Metindeki "dairesi vekilharcı" görevinin böyle geniş bir sofra ve hane halkı düzenindeki yeri, bu bilgilerden çıkarılabilir (çıkarım); Mustafa oğlu Mehmed Emin'in vekilharçlık yaptığına dair başka bir kayda rastlanmadı.
1807 Olayı
Hüsameddin'in "Selîm-i Sâlisin hal'i vak'ası" dediği olay, 17-21 Rebîülevvel 1222'de (25-29 Mayıs 1807) yaşanan ve Boğaz yamaklarının başlattığı ayaklanmadır; dört gün içinde fazla kan dökülmeden III. Selim'in tahttan indirilmesiyle sonuçlandı. İsyancılar, sadrazam ile şeyhülislâmın hazırladığı on bir kişilik listedeki Nizâm-ı Cedîd ileri gelenlerinin idamıyla yetindi; listede bulunanlardan kaçanlar yakalanıp meydanlarda öldürüldü. Metindeki kasapbaşı ve tersane emininin bu listede mi yoksa ayaklanmanın başka bir aşamasında mı öldürüldüğü okunan kaynaklardan anlaşılamadı.
Doğrulanamayanlar
Zeytünlü ve Avlağu adlarının hangi yer olduğu, Silahdar Mehmed Paşa'nın hangi sadrazam olduğu, baş-bâki kulu görevinin niteliği ve 1212 yılındaki görev sıralaması (muharrem, şevvalden önce gelir; metin sırasıyla verilmiştir) okunan kaynaklardan doğrulanamadı. Başka kaynaklarda Mustafa oğlu Mehmed Emin Ağa'ya dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 360–360. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar