Amasyalıdır. Kâtib-i masraf-ı şehriyârî el-Hâc Mustafa Efendi’nin evlâdından hattât-ı meşhûr Resmî Ahmed Efendi bin Mehmed Efendi bin el-Hâc Mustafa Efendi mahdûmudur. Pederinden hutût-ı mütenevviayı ahz ve ta’lim ederek Amasya‘da ikâmet ve “Köse Hattât” demekle iştihâr etdi.
Sultân Bâyezîd imârethânesi ittisâlinde kâin hücresinde tâlibâna ta’lim-i hatt ederek Sultân Bâyezîd evkâfı kâtibi oldu. 1192’de Amasyalı es-Seyyid İbrâhim Hıfzı Paşa’nın dîvân efendisi olduysa da müşârün-ileyhin iki yıl sonra irtihâlinde Amasya‘ya avdet etdi. [316]
1198’de pederinin Şam’da vefâtı üzerine İstanbul’a gidip bu esnâda Selîm Sırrı Paşa vezâretle Belgrâd vâlisi oldukda müşârün-ileyhin kâtib-i dîvânı sonra bâ-rütbe-i hâcegânî Kapı kethüdâsı olup devr-i bilâd etdi.
1208’de vezîr-i müşârün-ileyhin irtihâli üzerine İstanbul’a avdet etdi. Ba’dehû Amasyalızâde el-Hâc İbrâhim Reşid Efendi’nin himmetiyle Enfiye emîni oldu. Ba’de’l-azl 1215 senesi ramazânında vefât eyledi. Eyüp’de Kaşgarî yolunda medfûndur. Kâtib, maârif-âşinâ, hattât-ı meşhûr idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Padişah masraf kâtibi el-Hâc Mustafa Efendi'nin soyundan gelen, Mehmed Efendi oğlu, el-Hâc Mustafa Efendi torunu ünlü hattat Resmî Ahmed Efendi'nin oğludur. Babasından çeşitli yazı türlerini öğrenip Amasya'da yerleşti ve "Köse Hattat" diye tanındı.
Sultan Bayezid imarethanesine bitişik odasında yazı isteyenlere yazı öğreterek Sultan Bayezid vakıfları kâtibi oldu. 1192'de [1778-79] Amasyalı es-Seyyid İbrahim Hıfzı Paşa'nın divan efendisi olduysa da Paşa'nın iki yıl sonra ölümü üzerine Amasya'ya döndü.
1198'de [1783-84] babasının Şam'da ölümü üzerine İstanbul'a gidip, bu sırada Selim Sırrı Paşa vezirlikle Belgrad valisi olunca Paşa'nın divan kâtibi, sonra hâcegân rütbesiyle Kapı kethüdâsı olarak ülkeyi dolaştı.
1208'de [1793-94] vezirin ölümü üzerine İstanbul'a döndü. Sonra Amasyalızâde el-Hâc İbrâhim Reşid Efendi'nin gayretiyle enfiye emini oldu. Görevden alındıktan sonra 1215 Ramazan'ında [1801] öldü. Eyüp'te Kaşgarî yolunda gömülüdür. Kâtip, ilim ve kültüre meraklı, ünlü bir hattattı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kâtib-i masraf-ı şehriyârî: padişahın harcamalarının kaydını tutan kâtip
- evlâd: soy, çocuklar ve torunlar
- hutût-ı mütenevvia: çeşitli yazı türleri
- iştihâr: ün kazanma
- imârethâne: aşevi
- evkâf kâtibi: vakıf gelir ve giderlerinin kaydını tutan kâtip
- dîvân efendisi: vezirin yazışmalarına ve divan işlerine bakan kâtip
- irtihâl: göç, ölüm
- hâcegân: Divan-ı Hümâyun'un ileri gelen kâtipleri
- Kapı kethüdâsı: bir valinin İstanbul'daki temsilcisi
- devr-i bilâd: ülkeyi dolaşma, taşrada bulunma
- enfiye emîni: enfiye (buruna çekilen tütün) işlerinin yöneticisi
- maârif-âşinâ: ilim ve kültüre meraklı
Köse Hattat Kimdir?
Hüsameddin'in 6. ciltteki "İbrâhim Efendi-Masraf Kâtibi" maddesi (s. 58), Masraf Kâtibi İbrâhim Efendi'nin oğlu Mehmed Emîn Efendi'yi "Amasya'da Sultân Bâyezîd evkâfı kâtibi, eşi bulunmaz bir hattat" diye anar ve ona "Köse Hattât" dendiğini yazar. Aynı lakap, 6. ciltteki "Ahmed Kâmil Efendi-Kâtibzâde" maddesinde (s. 225) hat hocası amca olarak "Kâtib Masrafzâde Mehmed Emin Efendi" için, 7. ciltteki "Emîn Mehmed Efendi-Şerîf Efendizâde" maddesinde (s. 361) ise yazı öğreten hoca olarak "Köse Hattât Emîn Mehmed Efendi" için kullanılır. Üç yerde de lakap Amasya'daki Bayezid vakfıyla ilgili bir hattata aittir. Ancak 6. ciltte baba İbrâhim Efendi'dir ve 1173'te [1759-60] Üsküdar'da gömülüdür; bu maddede ise baba Resmî Ahmed Efendi'dir ve 1198'de [1783-84] Şam'da ölmüştür. Ad ve akrabalık bilgileri birbirini tutmuyor; iki kaydın aynı kişiyi mi, aynı lakabı taşıyan iki kişiyi mi anlattığı okunan kaynaklardan belirlenemedi.
Kâtibzâde Ailesi ve Bayezid Vakfı
Hüsameddin'in 6. ciltteki "Ahmed Kâmil Efendi-Kâtibzâde" maddesi (s. 225), Amasya'da Sultan Bayezid evkâfı kâtibi Kâsım Efendi'nin soyundan gelen bir zinciri sıralar: kâtib-i evkâf-ı Sultâniyye Kâsım Efendi, Ahmed Efendi, kâtib-i masraf-ı şehriyârî el-Hâc Mustafa Efendi, Abdülbârî Efendi, Ahmed Efendi ve Abdullah Efendi. Aynı madde, Abdullah Efendi'nin 1233'te [1817-18] Sultan Bayezid Medresesi müderrisi olduğunu ve Köse Hattat'tan yazı öğrendiğini belirtir. Böylece "Kâtibzâde" adı, Amasya'da Sultan Bayezid vakfının kâtipliğini yürüten bir aileyi gösterir. Bayezid Külliyesi'nin kendisi ansiklopedi maddesinde II. Bayezid Camii ve Külliyesi (1486) adıyla Amasya'nın başlıca yapıları arasında sayılır.
İbrahim Hıfzı Paşa ve Selim Sırrı Paşa
Hüsameddin'in 4. cilt bakiyyesindeki yıllık anlatısında (s. 678–679) "Amasyalı İbrâhim Hıfzı Paşa"nın çukadarı Hacı Ahmed Ârif Ağa'nın ölümü anılır; bu kayıt Amasyalı bir İbrahim Hıfzı Paşa'nın varlığını gösterir, ancak paşanın görev yılları ve ölüm tarihi okunan kaynaklarda bulunamadı. Selim Sırrı Paşa için Cevdet Küçük'ün Hurşid Ahmed Paşa maddesi, onu Rumeli valisi olarak anar ve Hurşid Ahmed Paşa'nın efendisi olduğunu bildirir. Kitabın 10. cildindeki "Reşîd Mustafa Paşa-Hatîbzâde" maddesi (s. 217–218), Selim Sırrı Paşa'nın imamı Halil Rüşdü Efendi'nin Amasyalı oğlu Reşîd Mustafa'nın, Paşa'nın himayesiyle Babıâli'de mektûbî kalemine girdiğini yazar. Selim Sırrı Paşa'nın 1198'de [1783-84] Belgrad valisi oluşu ve 1208'de [1793-94] ölümü okunan kaynaklardan doğrulanamadı.
Enfiye Eminliği
Enfiye eminliği görevi ile Amasyalızâde İbrâhim Reşid Efendi'ye ve Resmî Ahmed Efendi'ye dair kitap dışındaki kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Metindeki Eyüp'te Kaşgarî yolu mezarı da doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 360. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 58 ("İbrâhim Efendi-Masraf Kâtibi") ve s. 225 ("Ahmed Kâmil Efendi-Kâtibzâde es-Seyyid el-Hâc"); 7. Cilt, s. 361 ("Emîn Mehmed Efendi-Şerîf Efendizâde es-Seyyid el-Hâc"); 10. Cilt, s. 217–218 ("Reşîd Mustafa Paşa-Hatîbzâde"); 4. Cildin Bakiyyesi, s. 678–679 ("Süleymân Bey").
Akademik çalışmalar