AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Emîn Mehmed Efendi-Ebezâde el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 359 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Hazret-i Pîr İlyâs türbedâr ve mütevellîsi eş-Şeyh Mahmûd Efendizâde [315] Hâfız Hüseyin Efendi’nin mahdûmudur. Halk arasında “Eboğlu” demekle meşhûrdur. Ürgüblü el-Hâc Ahmed Efendi’den ikmâl-i tahsîl ederek mücâz ve ders-i âm oldu. Hayli müddet Ya’kub Paşa Câmi-i şerîfinde tedrîs-i ulûm edib câmi-i mezbûrun vâizi olduğu halde 1214 senesi evâilinde vefât etdi. Ulemâdan vâiz, sâlih, kanâatkâr bir zât idi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Hazreti Pîr İlyâs'ın türbedarı ve mütevellisi, eş-Şeyh Mahmûd Efendi'nin oğlu Hâfız Hüseyin Efendi'nin oğludur. Halk arasında "Eboğlu" diye tanınır. Ürgüplü el-Hâc Ahmed Efendi'den öğrenimini tamamlayıp icazet aldı ve halka açık ders verme yetkisini kazandı. Uzun süre Yakub Paşa Camii'nde ders verdi ve bu caminin vaizi iken 1214'ün başlarında [1799-1800] öldü. Âlimlerden, vaiz, iyi huylu, kanaatkâr bir zattı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • türbedâr: türbenin bakımını ve ziyaretçilerini gözeten görevli
  • mütevellî: vakfın yöneticisi
  • Hazret-i Pîr: büyük şeyh olarak anılan kişi, burada Pîr İlyâs
  • Ebezâde, Eboğlu: "ebe oğlu" anlamında aile lakabı (ebe: doğum yaptıran kadın)
  • ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
  • mücâz: icazetli
  • ders-i âm: halka açık ders verme yetkisini taşıyan müderris
  • vâiz: camide halka öğüt veren görevli
  • evâil: bir yılın ya da ayın ilk günleri
  • sâlih, kanâatkâr: iyi ve dindar, azla yetinen

Pîr İlyâs ve Türbesi

Kadir Özköse'nin makalesine göre Halvetiyye tarikatı Amasya'ya, Sadreddin Hiyâvî'nin halifelerinden Amasyalı Pîr İlyas aracılığıyla girmiştir. Özköse ölümünü 833 [1429-30] olarak verir; İsmail İpek'in bildirisi ise Pîr İlyas silsilesini anarken ölümünü 837 [1433-34] olarak gösterir, yani kaynaklar tarihte ayrılır. Pîr İlyas Timur'un ölümünden sonra, 1406'da Amasya'ya dönmüş, akrabası Hâce Celal Çelebi bir yıl sonra Gümüşlüoğlu Tekkesi'ni yaptırarak Halvetiyye'nin kullanımına sunmuştur. Bu tekke Amasya'da Halvetiyye'ye ayrılan ilk tekkedir. Yâkub Paşa (Çilehâne) Tekkesi, Pîr İlyas'a ait türbenin kuzeyinde, Yâkub Paşa Konağı'ndadır.

Türbedarlık ve Mütevellilik

Özköse'nin dizdiği Gümüşlüoğlu Tekkesi şeyhleri arasında Mahmut Efendi (1702) ve Hâfız Hüseyin Efendi (1712) de bulunur. Hâfız Hüseyin, metindeki "eş-Şeyh Mahmûd Efendizâde Hâfız Hüseyin" olabilir (çıkarım: ad ve soy uyuşuyor). Makale ayrıca "meşhur türbedar İsmail Efendi"nin 1740'ta Fatma Medresesi'ni yaptırdığını ve 1765'te onun ölümüyle Pîr'in türbedarlığı ile medresenin mütevelliliğinin birbirinden ayrıldığını yazar. Hüsameddin ise aynı kişinin ölümünü 1179 Zilkade'sine [1766] koyar; iki tarih arasında bir yıllık fark vardır.

Kitabın 7. cildindeki "İsmâil Efendi-Ebeoğlu eş-Şeyh el-Hâc" maddesi (s. 315) bu kişiyi tanıtır. İsmâil Efendi, Pîr İlyâs Vakfı mütevellisi iken 1135'te [1722-23] ölen Hâfız Hasan Efendi'nin, o da eş-Şeyh Mahmûd Efendi'nin oğludur. 1153'te [1740-41] Fâtıma Hâtun'un yaptırdığı medresenin ilk müderrisi ve Gümüşlüzâde Tekkesi şeyhi olmuş, Pîr'in türbedarı olarak 1179 Zilkade'sinde [1766] ölmüş ve Pîr'in türbesi harîminde gömülmüştür. Hâfız Hasan ve Hâfız Hüseyin aynı Şeyh Mahmûd'un oğulları ise, İsmâil Efendi ile bu maddenin kişisi amca çocuklarıdır (çıkarım). Madde, "Ebeoğlu"nun "Ebezâde" demek olduğunu da açıklar.

Yakub Paşa Camii

Mehmet Baha Tanman'ın ansiklopedi maddesine göre Yâkub Paşa Tekkesi, Ankara Beylerbeyi Pazarlıoğlu Yâkub Paşa tarafından 815'te [1412] Halvetiyye'ye bağlı olarak yaptırılmış, halk arasında Çilehâne Tekkesi de denmiştir; "Pîr İlyas Tekkesi" adı da aynı yapıya gönderilir. Yapının mescidi, tevhidhânesi, şeyh odası, türbesi ve on iki halvethâne ile derviş hücresi vardır. 1939 Erzincan depreminde zarar görmüş, 1967'de onarılmıştır. Hüsameddin'in "Yakub Paşa Camii" dediği yerin bu yapının mescidi mi, çevresindeki ayrı bir cami mi olduğu doğrulanamadı.

Hocası Ürgüplü Ahmed Efendi

Hüsameddin'in 4. cilt bakiyyesindeki yıllık anlatısında (s. 661) Ürgüplü Ahmed Efendi, Hızır Paşa müderrisliği imtihanında ders-i âmlar arasında birinciliği kazanıp müderris olur (1181 [1767-68]); aynı anlatının 678. sayfasında Amasya müftüsü olarak anılır. Bu bilgiler, hocanın Amasya'da tanınmış bir ders-i âm olduğunu gösterir.

Ebezâde Ailesi

Kitabın 4. cildinde (s. 613–615) 1100'de [1689] Amasya kadısı olarak gelen Ebezâde Hüseyin Efendi'den söz edilir; 8. ciltteki bir maddede (s. 579) de Ebezâde Hüseyin ve Ebezâde Abdullah Efendi'nin adı geçer. Bu kişilerle maddenin kişisi arasındaki akrabalık kitapta belirtilmez.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 359. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 315 ("İsmâil Efendi-Ebeoğlu eş-Şeyh el-Hâc").
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 661 ("Ahmed Paşa") ve s. 678–679 ("Süleymân Bey"); 4. Cilt, s. 613–615 ("Hüseyin Paşa"); 8. Cilt, s. 579 ("Hüsâmeddîn Hüseyin Efendi-Kırmacızâde el-Hâc").

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.