Esbak Sivas vâlisi Amasyalı Karakulak Mustafa Paşazâde Yüzbaşı Ali Bey’in mahdûmudur. Pederinin hayâtında yeniçeri olup terakkî ederek 1178 senesinden i’tibâren birkaç defa Amasya serdârı, serdengeçti ağası olarak 1184’de Rus harbine gitdi.
1186’da firârîleri teftîş ve sevke me’mûr olup turnacıbaşılık pâyesiyle taltîf edildi. Bade’l-müsâleha İstanbul’a gelip Yeniçeri Ocağına yerleşti. Tedrîcen terakkî ederek Dayıoğlu Süleyman Ağa’nın [314] yeniçeri ağalığında kethüdâsı ve 1195’de muhzır ağası oldu.
Ba’dehû seksuncubaşı, zağarcıbaşı, 1201’de kul kethüdâsı olup 1202 senesi şevvâlinde Yeniçeri ağası oldu. 1203 senesi cumâdelûlâsında yeniçerilerin şikâyetiyle azledilip Amasya’ya gönderildi. Amasya havâlîsinde icrâ-yı şekâvet eden Gölgelioğullarını tenkîle me’mûr edildi.
1204 senesi gurre-i muharreminde Amasya mütesellimi olup ibrâz-ı hizmet eylediğinden iki yıl vazîfesine devâm etdi. 1206’da Tokat Voyvadası ve 1207’de mütekâid olup 1212’de vefât etdi.
Hâfız-ı Kur’ân, muktedîr, cesûr idi. Mahdûmları Sâdık Mehmed, Ali, Abdurrahman Ağalardır. Dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarından el-Hâc Ali Ağazâde Hâfız el-Hâc Emîn Mehmed Ağa da meşhûr idi. Bunlara da “Yüzbaşıoğulları” dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Eski Sivas valisi Amasyalı Karakulak Mustafa Paşazâde Yüzbaşı Ali Bey'in oğludur. Babasının sağlığında yeniçeri olup yükselerek 1178'den [1764-65] itibaren birkaç kez Amasya serdarı ve serdengeçti ağası oldu; 1184'te [1770-71] Rus savaşına gitti.
1186'da [1772-73] kaçakları denetleyip sevk etmekle görevlendirilerek turnacıbaşılık payesiyle ödüllendirildi. Barıştan sonra İstanbul'a gelip Yeniçeri Ocağı'na yerleşti. Yavaş yavaş yükselerek Dayıoğlu Süleyman Ağa'nın yeniçeri ağalığında kethüdası, 1195'te [1780-81] muhzır ağası oldu.
Sonra saksoncubaşı ve zağarcıbaşı oldu; 1201'de [1786-87] kul kethüdası olup 1202 Şevval'inde [1788] yeniçeri ağası oldu. 1203 Cemâziyelevvel'inde [1789] yeniçerilerin şikâyetiyle azledilip Amasya'ya gönderildi. Amasya çevresinde eşkıyalık yapan Gölgelioğulları'nı cezalandırmakla görevlendirildi.
1204 Muharrem'inin başında [1789] Amasya mütesellimi olup hizmet gösterdiğinden iki yıl görevinde kaldı. 1206'da [1791-92] Tokat voyvodası oldu, 1207'de [1792-93] emekli olup 1212'de [1797-98] öldü.
Hâfız-ı Kur'ân, güçlü ve cesur biriydi. Oğulları Sâdık Mehmed, Ali ve Abdurrahman Ağalardır. Saray kapıcıbaşılarından el-Hâc Ali Ağazâde Hâfız el-Hâc Emîn Mehmed Ağa da ünlüydü. Bunlara da "Yüzbaşıoğulları" denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- serdâr: yeniçerilerin yerel komutanı
- serdengeçti ağası: gönüllü, ölümü göze alan savaşçı birliklerinin başı
- turnacıbaşı: yeniçeri ocağında üst rütbeli subaylardan biri
- pâye: unvan, rütbe
- muhzır ağa: ocağın üst kademe subaylarından biri
- saksoncubaşı, zağarcıbaşı: yeniçeri ocağının üst kademe subayları
- kul kethüdâsı: yeniçeri ağasının yardımcısı
- icrâ-yı şekâvet: eşkıyalık yapma
- tenkîl: ceza vererek bastırma
- mütesellim: sancak beyi ya da beylerbeyinin vekili
- ibrâz-ı hizmet: hizmet gösterme
- voyvoda: bir bölgenin vergisini toplayan ve düzenini gözeten görevli
- mütekâid: emekli
Yeniçeri Ocağında Yükseliş
Kemal Beydilli'nin ansiklopedi maddesine göre yeniçerilikten yetişip ocağın yönetiminde yetkili olan üst kademe subaylara "katar ağaları" denir; yeniçeri kâtibi, ocak imamı, solakbaşı, bölükbaşı, baş yayabaşı, kethüdâ yeri ağa, muhzır ağa, başçavuş ağa, haseki ağa, turnacıbaşı, saksoncubaşı ve kul kethüdâsı bu zümredendir. 1515'ten sonra ağa tayinleri, kul kethüdâsı, zağarcıbaşı, saksoncubaşı ve turnacıbaşı olarak sıralanan bu silsile içinden yapılmaya başlanmıştır. Hüsameddin'in verdiği sıra (turnacıbaşılık payesi, muhzır ağa, saksoncubaşı, zağarcıbaşı, kul kethüdâsı, ağa) bu silsileyle uyuşur.
Serdengeçti Ağalığı
Abdülkadir Özcan'ın ansiklopedi maddesine göre serdengeçtiler, düşman içine dalan ya da kuşatılmış kaleye giren fedailerdi; 16. yüzyıldan itibaren genellikle gönüllü yeniçerilerden oluşup 120'şer kişilik "bayraklar" halinde örgütlenirlerdi. Sağ dönenlere serdengeçti kavuğu giyme imtiyazı tanınırdı; kavuklu serdengeçtilere serdengeçti ağası denirdi. Hüsameddin'in 4. cilt bakiyyesindeki anlatısında Rus savaşı sırasında Amasya serdengeçtiler ağaları Kutoğlu Hüseyin Ağa ve Kulçakoğlu Mustafa Ağa'nın birlikleriyle savaşa gittiği yazılıdır (s. 673–675, "Hasan Paşa" ve "Mehmed Emîn Ağa" maddeleri). Bu, maddenin kişisinin serdengeçti ağası olarak 1184'te savaşa gitmesini yerel bir geleneğin içine oturtur.
Rus Savaşı ve Amasya
1768'de başlayan Osmanlı-Rus savaşı 26 Temmuz 1774'te Küçük Kaynarca Antlaşması ile sona ermiştir. Bu yıllarda Amasya sancağı 1772'de Canikli Ali Bey'e verilmiştir. Hüsameddin'in 1186-1187 yıllarını anlatan satırlarında (4. cilt bakiyyesi, s. 664–666) savaş yerinden gelen yeniçeriler ve firarîler, başbuğları "Yüzbaşıoğlu Mustafa Ağa"nın bayrağı altında Rumeli'ne gitmiştir. Bu kayıt, madde başlığındaki Yüzbaşıoğulları'nın savaşta yer aldığını gösterir.
Kimin Oğlu?
Bu maddede kişi, Yüzbaşı Ali Bey'in oğludur. Kitabın 4. cildinin bakiyyesindeki "Mehmed Emîn Ağa" maddesi (s. 674–675) ise onu, ocak defterlerine dayanarak, Karakulak Mustafa Paşazâde Yüzbaşı Ali Bey'in torunu ve Amasya serdarı Yüzbaşıoğlu Mustafa Ağa'nın oğlu olarak gösterir; 1204 Muharrem'inin başında Amasya muhassılı olduğunu, o yıl "Püsküllü Oğulları" ve "Avkatlı Oğulları" adlı eşkıya gruplarının ortadan kaldırıldığını yazar. Her iki madde aynı kişiyi anlatıyor görünür (çıkarım), ancak baba-dede ayrımı ve görev adı (mütesellim ya da muhassıl) iki yerde farklıdır. Hangisinin doğru olduğu okunan kaynaklardan belirlenemedi. Karakulak Mustafa Paşazâde Ali Bey'in 1151'de [1738-39] ve 1155'te [1742-43] Amasya alaybeyi olduğu da aynı yıllık anlatıdan anlaşılır (s. 646–648, "Hamis Paşa" ve "Cevher Mehmed Paşa" maddeleri).
Gölgelioğulları ve Mütesellimlik
Gölgelioğulları adı kitapta yalnız bu maddede geçer; kitap dışındaki kaynaklarda bu gruba dair bilgiye rastlanmadı. Mütesellimlik, Yücel Özkaya'nın ansiklopedi maddesine göre sancak beyi ya da beylerbeyinin görevli olmadığı zamanlarda yerine bakan, vergileri toplayan vekildi; 18. yüzyılda çoğunlukla yerli hanedanlar bu göreve gelmiştir. Hüsameddin'in verdiği iki yıllık görev süresi, kural olarak bir yıl olan süreyi aşar; maddeye göre bu çok sık rastlanan bir durumdu.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 359. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 646–648 ("Hamis Paşa", "Cevher Mehmed Paşa"), s. 664–666 ("Hacı Alî Bey"), s. 673–675 ("Hasan Paşa", "Mehmed Emîn Ağa").
Akademik çalışmalar
- Kemal Beydilli, "Yeniçeri", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/yeniceri
- Abdülkadir Özcan, "Serdengeçti", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/serdengecti
- Yücel Özkaya, "Mütesellim", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/mutesellim
- Özcan Mert, "Canikli Hacı Ali Paşa Ailesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/canikli-haci-ali-pasa-ailesi