Köprülüdür. Çumuluzâde Hacı Ali Paşa’nın mahdûmudur. Züamâdan olup 1193 zilhiccesinde Amasya alaybeyi ve 1194’de Amasya mütesellimi olup 1195’de [319] ma’zûlen Köprü’ye avdet etdi.
1203 zilhiccesinde sâniyen Amasya alaybeyi ve ba’dehû Köprü voyvadası olup 1208’de Nizâm-ı Cedîd’e muhâlefet eylediğinden Diyarbekir’e nefyedildi. 1210’da avdet edib Battâl Hüseyin Paşa’ya intisâb eylediğinden sâyesinde sâniyen Köprü voyvadası oldu.
Köprü Müftüsü Kıldırzâde el-Hâc Mustafa Efendi bunun zamanında fecî’ bir sûretde şehîd edildiğinden 1215’de azledildi. Ba’dehû Trabzon’a gidip Tayyâr Mahmûd Paşa’ya intisâb ederek 1216’da sâlisen Köprü voyvadası oldu.
1222’de Tayyâr Mahmûd Paşa’nın sadâret kâim-makâmlığında dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığına nâil olduysa da 1223’de Sultân Mahmûd-i Sânî’nin cülûsunda Tayyâr Paşa i’dâm edildikde Trabzon’a firâr edib orada i’dâm edildi. Usûl-i atîka tarafdârı, hadem ü haşeme mâil, zî-nüfûz, cebbâr, zâlim idi. Bütün emvâli ve emlâkı müsâdere edilerek Beytülmâl’e kaldı. [320]
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Çumuluzâde Hacı Ali Paşa'nın oğludur. Zeamet sahiplerinden olup 1193 zilhiccesinde [Aralık 1779] Amasya alaybeyi, 1194'te [1780-81] Amasya mütesellimi (vali vekili) oldu; 1195'te [1781-82] görevden alınarak Köprü'ye döndü.
1203 zilhiccesinde [1789] ikinci kez Amasya alaybeyi, sonra Köprü voyvodası oldu; 1208'de [1793-94] Nizâm-ı Cedîd'e karşı çıktığı için Diyarbekir'e sürüldü. 1210'da [1795-96] dönüp Battal Hüseyin Paşa'ya bağlandığından onun sayesinde ikinci kez Köprü voyvodası oldu.
Köprü Müftüsü Kıldırzâde el-Hâc Mustafa Efendi, bunun zamanında acı bir biçimde şehit edildiğinden 1215'te [1800-01] görevden alındı. Sonra Trabzon'a gidip Tayyar Mahmud Paşa'ya bağlanarak 1216'da [1801-02] üçüncü kez Köprü voyvodası oldu.
1222'de [1807-08] Tayyar Mahmud Paşa'nın sadaret kaymakamlığı sırasında dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığına erişti; ancak 1223'te [1808-09] II. Mahmud'un tahta çıkışında Tayyar Paşa idam edilince Trabzon'a kaçıp orada idam edildi. Eski usulün yandaşı, hizmetkâr ve uşak takımına düşkün, sözü geçen, zorba ve zalim biriydi. Bütün mal ve mülkü müsadere edilerek devlet hazinesine (Beytülmâl) kaldı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- züamâ: zeamet sahipleri, büyük askerî dirlik sahipleri
- alaybeyi: sancaktaki sipahi birliklerinin başı
- mütesellim: vali ya da sancak yöneticisi adına şehri yöneten vekil
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- avdet: dönüş
- voyvoda: bir ilçe ya da vakıf/has gelirini toplayan yönetici
- nefyedilmek: sürülmek
- muhâlefet: karşı çıkma
- fecî': acı, vahim
- sadâret kâim-makâmı: sadrazam vekili
- kapıcıbaşı: saray kapıcılarının başı; sonraları rütbe olarak da verilmiştir
- usûl-i atîka: eski usul, eski düzen
- hadem ü haşem: hizmetkârlar ve çevredeki adam takımı
- müsâdere: devletin mallara el koyması
- Beytülmâl: devlet hazinesi
Canikli Ailesi ve Tayyar Mahmud Paşa
Metinde adı geçen Tayyar Mahmud Paşa, XVIII. yüzyılın ortasından XIX. yüzyılın başına dek Karadeniz kıyısı ile Orta Anadolu'da etkili olan Canikli ailesinin son güçlü temsilcisidir. Ailenin kurucusu Canikli Hacı Ali Paşa 1772'de Amasya sancağını mâlikâne olarak almıştı; sonra Tokat, Trabzon ve başka sancaklar eklendi. Battal Hüseyin Paşa onun büyük oğludur, Tayyar Mahmud da Battal Hüseyin'in oğlu.
Ansiklopedi maddesindeki sıralamaya göre Tayyar Mahmud Paşa 1800'de Rumeli'deki dağlı eşkıyasına karşı gönderildi; 1805'te Nizâm-ı Cedîd düşmanlarının kışkırtmasıyla kuvvet toplayıp Nizâm-ı Cedîd'i savunan Çapanoğullarının topraklarına saldırdı, Tokat ve Zile'yi ele geçirdi, görevlerinden alındı ve Kırım'a kaçtı. 1807'de Kabakçı Mustafa Ayaklanması'yla Nizâm-ı Cedîd ortadan kalkıp IV. Mustafa tahta çıkınca affedildi, 20 Ekim 1807'de İstanbul'a dönüp Trabzon valiliği ve ardından sadaret kaymakamlığına getirildi. 11 Mart 1808'de azledilip sürüldü, Varna muhafızlığına tayin edildi ve 1808 Temmuz'unda II. Mahmud'un tahta çıkmasıyla idam edildi. Hüsameddin'in "1222'de sadaret kaymakamlığı" ve "1223'te II. Mahmud'un cülûsu" tarihleri bu sıralamaya uyar.
Amasya'da Çekişme
Hüsameddin'in Hacı Paşazâde için verdiği 1193-1195 [1779-82] arasındaki Amasya alaybeyliği ve mütesellimliği, Amasya'nın Canikliler ile Çapanoğulları arasında el değiştirdiği yıllara denk gelir. Aynı maddeye göre Amasya âyanları 1778 sonunda Çapanoğlu Mustafa Bey'e sığınmış, 1779 ortalarında Amasya Çapanoğlu'nun eline geçmiş, 1781'de Canikliler affedilip Amasya yine bir Canikli oğlunun arpalığı olarak verilmişti. Köprülü Hacı Paşazâde'nin bu çekişmede hangi tarafta olduğu metinden ve okunan kaynaklardan anlaşılmaz; yalnız Canikli ailesine yakın olduğu, Battal Hüseyin ve Tayyar Mahmud'a bağlanmasından çıkarılır.
Tarih Uyuşmazlığı
Hüsameddin, Hacı Paşazâde'nin 1210'da [1795-96] Diyarbekir sürgününden dönüp Battal Hüseyin Paşa'ya bağlandığını yazar. Ansiklopedi maddesine göre ise Battal Hüseyin Paşa 1790'da Anapa'da Rusların eline düşmüş, dokuz yıl kadar esaret hayatı yaşamış ve ancak 1799 Mart sonunda affedilip Trabzon valiliğine atanmıştı; 1801 Mart'ında da ölmüştü. Dolayısıyla 1210'da Battal Hüseyin'e bağlanmak tarihî sıralamayla bağdaşmaz. Hüsameddin'in verdiği yılın ya da bağlanılan kişinin yanlış kaydedilmiş olması muhtemeldir (çıkarım); gerçek durum belirlenemedi.
Doğrulanamayanlar
Çumuluzâde Hacı Ali Paşa'nın, Canikli Hacı Ali Paşa ile aynı kişi olup olmadığı, Köprü Müftüsü Kıldırzâde Mustafa Efendi'nin öldürülmesi, Hacı Paşazâde'nin Diyarbekir'e sürülmesi ve idam yeri okunan kaynaklarda bulunamadı. Tayyar Mahmud Paşa'nın idamının yeri de ansiklopedi maddesinde belirtilmemiştir; Hüsameddin'in "Trabzon" dediği yer bu yüzden doğrulanamadı. Başka kaynaklarda Köprülü Hacı Paşazâde Emîn Mehmed Bey'e dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 361–361. amasya.bel.tr
- Özcan Mert, "Canikli Hacı Ali Paşa Ailesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 7, İstanbul 1993, s. 151–154. https://islamansiklopedisi.org.tr/canikli-haci-ali-pasa-ailesi