Emîn Mehmed Efendi-Zilelizâde

Günümüz Türkçesiyle

Ünlü hadis âlimi Zileli Ali Şükrü Efendi'nin oğludur. Tanınmış fâzıl Canikli Hacı Mehmed Efendi'nin ders halkasında öğrenimini tamamlayıp herkese açık ders verme yetkisini aldı; 1250'de [1834-35] Benderli Medresesi müderrisi oldu ve 1259'da [1843-44] vefat etti. Âlim, olgun ve zeki bir kişiydi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• mahdûm: oğul
• muhaddis: hadis ilminde uzman âlim
• halka-i tedrîs: bir hocanın çevresinde toplanan ders halkası
• ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
• ders-i âm: herkese açık ders veren, icâzet almış âlim
• müderris: medresede ders veren öğretmen
• kâmil: olgun, yetkin

Benderli Medresesi

Hüsameddin, medreseler bölümünde Benderli Medresesi'ni Kocacık Mahallesi'nde, İğnecizâde Türbesi'nin arkasında, sokak içinde gösterir. Medrese 1228'de [1812-13] Amasya tüccarlarından Benderli el-Hâc Hâfız Feyzullâh Ağa tarafından yaptırılmış ve vakfı düzenlenmişti. Ahşap yapının dershanesi, bahçesi ve suyu vardı. 1300 [1882-83] dolaylarında harap hâle geldi, 1311'deki [1893-94] yangında yandı. Şeyh Ahmedzâde el-Hâc Ahmed Efendi 1316'da [1898-99] ölürken malının üçte biriyle medresenin yeniden yapılmasını vasiyet etti; damadı Hacı Müsevvidzâde el-Hâc Hâfız Mehmed Tevfîk Efendi de medreseyi 1318'de [1900-01] yeniden yaptırdı, eski imaretini canlandırdı.

Hüsameddin'in sıraladığı müderrisler şunlardır: ilk yapılışında Benderli Hâfız Mehmed Efendi, 1247'de [1831-32] Zileli el-Hâc Ali Şükrî Efendi, ardından Cırıkçızâde Hâfız Ahmed Efendi, Taşâbâdî el-Hâc Ahmed Efendi ve onun oğlu Mehmed Ârif Efendi. Bu listede Emîn Mehmed Efendi'nin adı geçmez. Oysa kitabın başka bir maddesine göre Cırıkçızâde Ahmed Efendi 1253'te [1837-38] Benderli Medresesi müderrisi olmuş, 1263'te [1846-47] ölmüştür. Emîn Mehmed'in 1250'deki müderrisliği ile babasının 1247'deki görevinin nasıl bir arada yürüdüğü, ya da görevin babadan oğula nasıl geçtiği metinde açıklanmaz. Bu konuda belge görülmedi.

Hocası ve Babasının Çevresi

Hüsameddin'in kitabında Canikli el-Hâc Mehmed Efendi, Derviş Mustafa'nın oğlu, eski Amasya müftüsü olarak anılır. Oğullarından Ahmed Efendi babasından ve Sipâhî Hâfız Ömer Efendi'den okumuş, 1267'de [1850-51] çocuksuz ölmüştür. Mehmed Hilmi Efendi sonradan Amasya müftüsü olmuş, Rüşdü Ali Efendi ise 1254'te [1838-39] Taşköprü'ye gidip orada müftü ve tanınmış müderris olmuştur. Mehmed Hilmi ile Rüşdü Ali'nin hocaları arasında, Zilelizâde'nin babası Zileli Ali Şükrü Efendi de sayılır. Böylece Emîn Mehmed'in hem hocası hem babası, aynı dönemin Amasya ilim çevresinde birbirini tanıyan iki ad olarak görünür.

Dikkat edilecek bir nokta: Meşîhat Arşivi belgelerini inceleyen bir araştırmada, 1892'de [1309] öğrencisine icâzetname veren ve "Canikli Mehmed Efendi" diye de bilinen bir başka Amasya hocası vardır; asıl adı Seyyid Mehmed Hamdi Çarşambavî'dir. Aradaki zaman farkı büyük olduğundan bu kişinin, Zilelizâde'nin hocası olan 1830'lu yılların Canikli Hacı Mehmed Efendi'siyle aynı olduğu düşünülmemelidir. Aynı lakabı taşıyan iki ayrı hocadan söz edildiği anlaşılıyor; bu bir çıkarımdır.

Zileli Ali Şükrü Efendi hakkında bağımsız kaynaklarda ayrıntılı bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 364. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, s. 161–167 (Benderli Medresesi); 6. Cilt, s. 228–229 ve 238 (Cırıkçızâde Ahmed, Caniklizâde Ahmed ve Mehmed Hilmi maddeleri); 9. Cilt, s. 70–71; 10. Cilt, s. 212.

Akademik çalışmalar

• Hasan Telli, "Meşihat Arşivi'ne Göre Amasya Müderrisleri", Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7/2, 2024, s. 732–758. https://doi.org/10.52637/kiid.1512049